• Arşivler

  • Diğer 531 takipçiye katılın

  • Mart 2013 den beri

    • 263.300 ziyaretçi
  • Temmuz 2022
    P S Ç P C C P
     123
    45678910
    11121314151617
    18192021222324
    25262728293031

Tüm Çekincelerinizi Bir Kenara Bırakın! İRAN GEZİ YAZISI:Şiraz-Son Bölüm

Şiraz çok güzel bir şehir. İnsana tarihin bir başka diliminde gezindiğiniz izlenimini veriyor. Bakmayın siz şehrin tek düze tuğla rengine! Aslında ortalık rengarenk! İnsanları ortalıkta cıvıl cıvıllar ve ortamı renklendiriyorlar.

Şiraz ile anılan bir diğer şairin, Hafız‘ın Türbesini de ziyaret ettik. Hafız, ölümünden sonra derlenen şiirlerinden oluşan bir koleksiyon olan Hafız Divanı ile tanınır. Kendisinin yazdığı şiirler İran’da pek sevilmiş. Hafız sadece halkın değil, sarayın da şairi olmuş. Şiraz’da doğmuş, Şiraz’ı hiç terk etmemiş ve Şiraz’da ölmüş. Şiirlerinde aşktan, şaraptan-meyhaneden ve sevgiden bahsetmiş. Bunların mistik anlamlarla mı yoksa kelime anlamları ile mi değerlendirilmesi gerektiği tartışma konusu olmuş. Kendisi ile ilgili efsaneler de pek çok. Bunlardan bir tanesini pek sevdim;

Hafız’ın şiirinde sevgilisinin yanağındaki siyah beni için Semerkant’ı, Buhara’yı satacağını ifade etmesine kızan Timur onu huzuruna Çağırır. Timur karşısında duran Hafız’a çıkışarak: “Parlak kılıcımın darbeleriyle, hükümetimin merkezi olan Semerkant ve Buhara’yı bayındır etmek için dünyanın çoğuna boyun eğdirdim; Sen onları bir kızın siyah beni için nasıl satarsın?” Hikayeye göre Hafız, saygılı bir şekilde eğilip cevabını vermiş;”Ey Hükümdarım, benim içinde bulunduğum sefaletin sebebi, benim bu savurganlığımdır”. Timur bu cevaba şaşırmış, akıllıca yanıta kızamamış ve hatta sevmiş. Söylence bu ya! Hafız’ı hediyelerle saraydan yollamış.

Hafız’ın mezarının bulunduğu yer, onun şiirlerinde de yazdığı (Golgast-e Mosalla) Musalla Bahçeleri diye bilinen bir yer. Ölümünden yirmi yıl sonra, Şiraz’daki Musalla Bahçeleri’nde Hafız’ı onurlandırmak için Hafezieh adlı bir mezar dikilmiş . Hafız’ın şiirindeki kehanetlerin kendilerine emredildiğine inanan İranlı I. Abbas ve Nadir Şah, Hafız’ın mezarına sonraki 300 yıl içinde, ayrı ayrı restorasyon projeleri gerçekleştirmişler. Kerim Han zamanında da başka bir restorasyon yapılmış. Şu anki mozole 1930’ların sonlarında Fransız arkeolog ve mimar André Godard tarafından tasarlanmış ve mezar gül bahçeleri, su kanalları ve portakal ağaçlarının ortasında bir kürsüye yükseltilmiş. Sütunlu bir kubbe altında Hafız’ın iki şiirinin yazılı olduğu kaymak taşı sandukası bulunuyor. Burası Sa’di’nin Türbesinin bulunduğu yerden çok daha güzel geldi.

Hafız’ın Divanı’nın içindeki şiirlerin bir kehaneti, gizli mesajı barındırdığına inanıldığından, Hafız’ın Divanı rastgele açılır ve açan kişiye denk gelen şiir onun falı olarak değerlendirilirmiş. Çıkan şiirin içeriğine göre de kişi kendisi hakkında çıkarımda bulunurmuş.

Bu gelenek hala devam ediyor. Biz de mezardan çıkarken elindeki muhabbet kuşuna Hafız’ın şiirlerini çektiren bir adamdan falımızı çektik. Falımızda ne çıktı? Pek anlamadık gerçi. Yazılar Farsça’ydı.

Sizlere önceki Şiraz yazılarımda Pers Bahçelerinden bahsetmiş ve bu bahçelerin UNESCO Dünya Kültür Miras Listesinde olduğunu yazmıştım. İşte listede bulunan 9 adet bahçeden bir tanesi de Şiraz’da bulunan Eram Bahçesi. Şiraz bahçeler bakımında zengin bir şehir. Jahan-nama Bahçesi, Delgosha Bahçesi, Afif-abad Bahçesi, Şiraz’da bulunan diğer bahçeler. Narenjastan Qhavam bahçesini ise daha önce anlatmıştım. Ancak Şiraz’daki bu bahçeler içinde sadece Eram Bahçesi, UNESCO listesine giren Pers Bahçeleri arasında bulunuyor.

Kaçar Hanedanı bahçelerin ortaya çıkmasında ya da var olanın yeniden düzenlenmesinde önemli rol oynamış bir hanedan. Ülkenin kötüye giden ekonomik durumuna rağmen, zevk ve sefa alemleri, bahçelerin, sarayların yapımları bu hanedan zamanında fazlaca olmuş. Bu nedenle araya Kaçar Hanedanı hakkında kısa bilgi veren bir bölüm soksak yeridir.

Muhammed Han Kaçar

Kaçarlar (Qajar) İran’daki Azerbaycan Türklerinin Kaçar boylarından olan Kovanlı kolu tarafından kurulmuş ve 1794 ile 1925 yılları arasında hüküm sürmüş bir hanedan. Zend Hanedanından sonra İran’ın yönetimini almışlar. Bu yönetimi devralma işini Muhammed Han Kaçar başarmış. İran toprakları, Kerim Han Zend’in ölümü sonrasında dağılmak, İngiltere ve Rusya gibi emperyalist devletler tarafından ele geçirilmek üzereyken Muhammed Han iktidar kavgasında olan kabileleri bir araya getirmeyi başarmış. Ancak kendi ölünce yerine geçen Feth Ali Şah 1804-13 ve 1826-28 yıllarında yapılan iki savaşla Rusya tarafından feci bir şekilde yenilmiş ve böylece Gürcistan, Ermenistan ve Kuzey Azerbaycan’ı, artık bir daha İran’a ait olmamak üzere, kaybetmiş. Yedi Kaçar Hanedanı şahı arasında en başarılı olanı Naser al-Din Şah Kaçar gibi gözüküyor. İktidarında İngiltere ile Rusya arasında denge siyaseti kurmayı başarmış, bu sayede 48 yıl gibi uzun bir süre yönetimde kalmış. Görece bir istikrar sağlamış. Döneminde İran’a Batılı bilim, teknoloji ve eğitim yöntemlerini getirmeye, ülkeyi modernleştirmeye çalışmış. Aslında buna zemin hazırlayan Amir Kabir adındaki veziri olmuş. Ama her yerde olduğu gibi gerek ülke için iyi bir şeyler yapana karşı ortaya çıkan haset, gerekse de modernleşmeye karşı statükonun direnci ile bu vezirin başı gitmiş. Bence bu olay İran’ın kötüye giden geleceğini hızlandırmış. Amir Kabir, İran’ın ilk reformisti. Osmanlı-İran sınırının çizilmesi için oluşturulan komisyonda da yer almış. Bu nedenle Erzurum’da 4 yıl geçirmiş. 1847’de İran’a dönmüş. Onun Osmanlı topraklarında kaldığı bu yıllar, onun Osmanlı’da o dönem gerçekleşen Tanzimat Reformları hakkında fikir sahibi olmasına neden olmuş. Bu hareketlere birinci elden şahit olması, bu düşüncelerin İran’a taşınmasını sağlamış.

Tabii bu arada şatafatlı yaşam, bahçeler-saraylar için harcanan deli paralar, alınan büyük borçlarla yapılan Avrupa seyahatleri, büyük paralar karşılığı özellikle İngiltere gibi yabancı ülkelere, ülkenin tütün alım-satım ve işleme gibi, sulama ve demir yolları gibi büyük gelir getirecek işlerinin devredilmesi ülkeyi aslında kaçınılmaz sona doğru da götürmüş. Ondan sonra gelen Kaçar Hanedanları ise daha beceriksiz çıkmışlar. Liyakat sahibi kişiler yerine bürokraside iş bilmezlerle ülke yönetmeye çalışan Kaçar Hanedanları halkın ve vatanseverlerin tepkilerine neden olmuşlar. Sonunda 1906 yılında Tanzimat ilan edilmiş, şahın yetkilerinin bir kısmı meclise devredilmiş. Bir meclis dolusu insan yerine, monarşik düzende bir kralı yönetmenin daha kolay ve pratik olduğu emperyalist felsefe ile Rusya, Şah ile birlikte 1907 de parlamentoyu silah zoru ile fesih etmiş. İran tarihi son iki beceriksiz Kaçar Şahı yönetiminde Birinci Dünya Savaşı’nda Rusya, İngiltere ve Osmanlı’ya karşı toprak kayıplarını yazıyor. 1925’de de Kaçar Hanedanı’nın son üyesi Ahmed Şah Kaçar, kendisi yurt dışında iken, görevinden alınıyor ve geçici olarak yönetim, kurucu meclise devrediliyor. Sonrası ise Pehlevi Hanedanlığı dönemi. O da ayrı bir yazı konusu. İran tarihinin bu bölümü, kötü giden ekonomi, toprak kayıpları, yabancı devletlere verilen imtiyazlar, modernleşme çabaları ve Tanzimat ilanları gibi yönlerle Osmanlı tarihi ile çok benzer ve paralel bir yolda ilerlemiş.

Tekrar konumuz olan Eram Bahçesi’ne dönecek olursak, İran gezimizde Pers Bahçeleri içinde gördüklerimizden en güzeli Eram Bahçesi oldu diyebilirim. Bagh-e-Eram, “Cennet Bahçesi” anlamına geliyor ve kelimenin tam olarak anlamına uyuyor. Kuruluş tarihi belli olmamakla birlikte, Selçuklular döneminde de bahçenin varlığı biliniyor. 18. yüzyılda Zend döneminde bahçe daha geliştirilmiş. Kaçar döneminde, Nasır-el-Mülk bahçeyi alıyor. Onun ölümünden sonra oğlu tarafından bitirilen bahçede mevcut bina yaptırılıyor.

Bahçe klasik Pers Bahçeleri gibi duvarlarla çevrili ve 4 bölüme ayrılmış bahçe, ortada havuz, tüm bahçeyi dolaşan sulama sistemi var. Botanik bahçesi diye geçen Eram Bahçesi, gül ve lale bahçeleri, nar ve portakal ağırlıklı meyve ağaçları, selvi ve çam ağaçları ile dolu. Ortada bulunan ev sütunlu geniş bir terasa sahip. Şiraz gezimizin son durağı da bu güzel bahçe oldu.

Şiraz hala çok güzel bir şehir ve hep öyle kalacak gibi..

Gezekalın

02.07.2022

Tüm Çekincelerinizi Bir Kenara Bırakın! İRAN GEZİ YAZISI:Şiraz (devam)

Şiraz gezimize devam ediyoruz. Geçen yazımda Şiraz’ı kendine başkent seçen Zend Hanedanı’ndan Kerim Han’ın ve ondan daha uzun süre yönetimde kalan Kaçar Hanedanlarının Şiraz’a olan katkılarından bahsetmiştim. Bugün gezeceğimiz Şiraz Kapalı Çarşısı (Bazaar-ı Vekil) ve Vekil Camisi Kerim Han döneminden kalma. Bu nedenle yeri gelmişken Zend Hanedanı’ndan burada kısaca bahsedelim.

KAÇAR HANEDAN BAYRAĞI

Bu konuya da girmeden önce 1979 yılı İran İslam Devrimi öncesi, İran hanedanları bayraklarına değinmek istiyorum. Bunun nedeni, özellikle Şiraz’da daha çok dikkatinizi çekecek şekilde, bina cephelerine kazınan veya çizilen aslan ve güneş figürleri. Bahçeler olsun, tarihi binalar olsun, binaların görünen yerlerinde önde bir aslan ve arkada güneş motifinin olduğu kabartmalar veya çizimler göreceksiniz. Geçen yazımda anlattığım Narenjastan Ghavam Bahçe Kompleksi ana binasının tam tepesinde bunu çok belirgin olarak görüyorsunuz. Aslan ve güneş motifi Ortadoğu’ya 12. yüzyıldan önce Türk ve Moğol bayrakları, sikkeleri ile gelmiş. Aslan, mitolojik bir güç ve erkeklik sembolü, güneş kozmosun düzenini kontrol eden eski bir tanrı olan Mithra’nın bir tezahürü. Pers Aslanı önceleri bayraklarda yerde yatarken, güneşin yüzü insan şeklinde tasvir edilmiş. Sonra Safeviler zamanında aslan ayakta durur hale gelmiş. Zend Döneminde ayakta duran aslanın sağ patisine bir kılıç kondurmuşlar. Güneş yine arkada. Kaçarlar buna bir de kendi kraliyet taçlarını eklemişler. Pehlevi döneminde ise taç değişmiş ama patisinde kılıç tutan aslan ve güneş değişmemiş. Devrim sonrası ise bayraklardan aslan ve güneş kaldırılmış.

Kerim Han tarafından kurulan Zend Hanedanı Şiraz’a çok eser katmış. Kerim Han’dan hem ilginç bir lider olması ve hem de Şiraz’a olan katkılarından dolayı biraz bahsetmek gerekiyor. Kendisi Zağros Dağlarında yaşayan Kürt bir kabilenin reisi iken, Afşarlar’dan Nadir Şah’ın emrinde ordusu ile savaşmış. Nadir Şah’ın ölümü sonrasında taht için ortalık kan gövdeyi götürürken, bir diğer ileri gelenle birlikte aradan sıyrılıp yönetimi ele almışlar. Durumu meşru kılmak için de son Safevi Kralı torununu kukla kral olarak başa geçirmişler. Kerim Han ordu başına geçmiş. Bir süre sonra Kerim Han, hem kukla kralı ve hem de beraberce hareket ettikleri diğer ortağının yönetime olan katkılarına son verip tek başına Zend Hanedanlığını kurmuş. Zend Hanedanlığı 1751-1794 gibi çok kısa bir süreliğine İran topraklarını yönetmiş.

Kerim Han Zend

Kerim Han, kendisine “Şah” unvanı verilmesini kabul etmemiş. “Naip” (Vekil) unvanını “Şah” yerine tercih eden Kerim Han, kendisini “Halkın avukatı” (Vakil Ol Ra’aya) olarak da kabul ettirmiş. Kerim Han’ı İran’daki İslam Devrimini yapanlar bile sevmişler ve eskiye ait olan hangi şah, han, kral ismi varsa sokaklardan adları silinirken, bir tek Kerim Han ve sülalesinin adı Şiraz cadde ve sokak ismi olarak silinmeden bırakılmış. Okuduklarımdan Kerim Han’ın sevmediğim tek tarafı dış politikada İngilizlerin İran topraklarında liman işletmelerine izin vermesi, İngiliz Doğu Hindistan Şirketine imtiyazlar vermesi oldu. Tabii ki, olayları o zamanın şartları açısından değerlendirmek gerekir. İngilizlere izin ve imtiyazlar vererek Safevi dönemi ticaretini canlandırmaya niyetlenmiş. Ama İngiliz bu (günümüzün tüm emperyalist ülkeleri gibi)! Girdi mi, çıkmak bilmez. Sonra ki yıllarda İran’a bela olmuşlar. Bu da ayrı bir yazı konusu.

Vekil Cami 1751-1773 yılları arasında Kerim Han döneminde yaptırılmış. Caminin 3 adet eyvanlı kapısı var. Camiye giriş kapısı, cami içinin güzelliği hakkında fikir veriyor. Mukarnaslarla süslü, çiçek motifli çinilerle kaplı, 8 metre uzunluğunda iki kanatlı büyük kapıdan içeriye giriyorsunuz.

İçeride geniş bir avlu, ortasında havuz, kuzey (Tagh-e Morvarid-İnci Kemer)  ve güneyde iki adet eyvan bulunuyor.

Eyvanlar o zamanların modası olan 7 renkli (hafta rang) çinilerle süslenmiş. Kapalı alan (Şebistan) ibadet yerinde akantus yaprağı başlıklarla sonlanan 48 adet spiral sütun bulunuyor. Minber masif yeşil mermerden yapılmış. Kaçarlar döneminde ise cami çeşitli restorasyonlar geçirmiş.

İran, tarihi İpek ve Baharat Yolları üzerinde olunca tarihi kapalı çarşılarının sayısı da hayli fazla. Tebriz, Tahran, İsfahan, Şiraz’daki çarşılar en bilinenleri. Şiraz Vekil Çarşısı belki en büyük ve en eski olan pazar değil ama kesin olarak en güzel olanlarından.

Şiraz Vekil Çarşısı, Kerim Han döneminin eseri. 1770-1774 yılları arasına tarihleniyor. Ancak aslında burada 11. yüzyıl Büveyhi Hanedanından kalma başka bir çarşı varmış. Kerim Han bu var olanı çarşıyı genişletip yenilemiş. Çarşı, kuzeydoğudan güneybatıya doğru uzanıyor. Birbirine dik haç planına sahip. Bu haçın her kolunda benzer sınıftan ürünleri satan dükkanlar topluluğu bulunurmuş. Bunlara “arasta” (rasteh) deniyor. Güneydeki arasta manifaturacı tüccarlar (Bazzazan), kuzeydeki arasta şapkacı (Kolahdouzan) tüccarların dükkanlarına ayrılmış. Doğu arasta dükkanlarında iplik, dantel ve şeritler (Allaqebandan) satmışlar. Sadak (ok ve yay koymaya yarayan torba) ve kılıç satan dükkanlar ise Batı arastasında (Tarkeshduzan) toplanmışlar.

Arasta düzeni hemen tüm eski kapalı çarşılarda var. Günümüzde ise artık pek bu düzen yok. Ama kapalı çarşının arastalarının adları hala korunuyor. Halıcı, kumaşçı, bakır işleri objeler ve baharat satan dükkanları bolca görüyorsunuz. Burada bir halıcı dükkanı içinde baş köşede asılı Atatürk portresi görmek bizi gururlandırdı.

Çarşının görkemli tonozlu tuğla tavanları, koridorların birbirleri ile kesiştiği yerlerde kemerli genişçe alanlar var. Yer yer avlular var ve biz onlardan bir tanesinde çay-kahve içtik. Zamanında Şiraz dışından gelen tüccarların konaklamaları için kervansaraylar da kapalı çarşıya entegre edilmiş.

Biz İran gezimizin ilk 6 günü içinde hiç para harcama fırsatını yakalayamadık. Yoğun bir yol trafiği ve gezi programı buna müsaade etmedi. Yeme içme tura dahil olunca da hiç para harcamadık. Şiraz ilk para harcadığımız yer olurken ve ilk alışverişi de yolda gördüğümüz bir baharatçıdan yaptık. İran yemeklerinin yanında genellikle pilav ve pilav içinde de illa ki zereşk (İran üzümü) kurusu katılmış oluyor. İlk olarak bu baharatı aldık. Ayranların içine nane atıldığını ilk olarak İran’da gördüm. Ayrana müthiş bir tat veriyor. Bu nedenle çeşit çeşit nane de aldık. En ucuz baharat alışverişini de Şiraz’daki sokak baharatçısından yapmışız. Safran, kumkat, limon kurusu, zerdeçal diğer aldıklarımız oldu.

Şiraz Kapalı Çarşısı bizim İran’da ilk alışveriş fırsatı yakaladığımız yer oldu. Şunu söylemem lazım ki İran halkı kadar sevecen, içten ve güler yüzlü bir halk görmedim. Komşuluğun ve Türk-Müslüman olmanın da artı tarafları ile İran insanı ile çok güzel ilişkilerimiz oldu. Ama iş İran’lı tüccarlara ve alışverişe gelince aynı şeyleri söyleyemeyeceğim. Pazarlık yok ve eğer etikette yazan Farsça rakamlara ve İran para sistemine aşikar değilseniz kazıklanma olasılığınız var. Tüm tüccarları aynı sınıfa sokamayız tabi ki. İran artık gezmenin eskisi kadar ucuz olmadığı memleket sınıfına girdi. Gerçi bunun esas nedeni bizim paramızın pul olması. Alışverişlerde dolar da kabul ediyorlar. Euro ile alışveriş olmadı. Kurları, bizim para gibi, günlük değişip duruyor. Bize “alışverişi İsfahan Çarşısına saklayın” dediler ama benim tavsiyem beğendiğiniz bir şey gördüğünüz de oradan alın. Bazı şehirlere özel satın alınacak mallar var. Örneğin halı niyetiniz varsa ve dönüş yolundaysanız Tebriz, eğer baskı örtü alacaksanız Şiraz, şekerleme türü hediyelikler, baharat, minyatür, kalem işleri, çerçeve, bakır objeler gibi şeyler almayı düşünürseniz İsfahan, baharat için Şiraz, Tahran pazarları düşünülebilir. Şiraz bana, İsfahan’a göre daha ucuz geldi ama İsfahan Kapalı Çarşısında çok fazla dükkan bulacaksınız.

Vekil Camisi, Vekil Kapalı Çarşısı birbirlerine yakın yerler. Bir de yakında hamam varmış ama biz gezemedik. Tuğla renkli ve kısa katlı evlerle dolu Şiraz sokaklarını gezmek insana zamanı unutturuyor. Şiraz’da öğle yemeğini Parhami Traditional House adlı bir yerde yedik.

Yemek sonrasında gezimize Sa’di Şirazi’nin türbesini ziyaret ederek başladık. Önemli bir İranlı şair ve nesir yazarı olan Sa’di Şirazi (1210-1292), yazılarının kalitesi, sosyal ve ahlaki düşüncelerinin derinliği ile tanınır. Fars edebiyatının en büyük şairlerindendir. Medrese eğitimi almış ve hayatının büyük bir kısmını seyahatle geçirmiş. Birçok şair, edip, mutasavvıf ve din alimleriyle tanışmış, onlarla sohbet etmiş.

En önemli eserleri Gülistan (Gül Bahçesi) ve Bostan (Meyve Bahçesi). Saʻdî Şirazi yazılarında iyiliği över, onu öğütler, kötülüğü yerer ve ondan sakındırmaya özen gösterir.

Sa’di dünya görüşünü şekillendiren ve geliştiren zorunlu seyahatler sonrası Şiraz’a döner. Ölümü de orada olur. Mezarı, şimdi türbesinin olduğu yere yapılır. 13. yüzyılda yapılan mezarı 17.yüzyılda yıkılır. Kerim Han kendi iktidarı döneminde bu mezarı yeniden yaptırır. Sa’di Türbesinin şimdiki hali, 1950-1952 arası Pehlevi döneminde, İsfahan’daki Cehel Sütun (Chehel Sotoun-Kırk Sütun) örnek alınarak yapılmış.

Sa’di şiirleri ile de biliniyor. Bu bölümü Birleşmiş Milletler Binası girişinde bir İran halısı üstüne işlenmiş “Ben i Adem” adlı Şiraz’lı Sa’di şiirini paylaşarak bitirelim;

Tüm insanlar tek bir çerçevenin üyeleridir,
çünkü hepsi başlangıçta aynı özden geldi.
Zaman bir uzvu ağrıya uğrattığında,
diğer uzuvlar dinlenme halinde kalamaz.
Başkalarının sefaletini hissetmiyorsan
Bir insan senin için isim değildi
r

Gezekalın

30.06.2022

Tüm Çekincelerinizi Bir Kenara Bırakın! İRAN GEZİ YAZISI:Şiraz

İran halkına ve diline adını veren Fars (Pers) Eyaleti’nin başkenti, “Şairler”, “Güller” şehri olarak tanımlanan Şiraz kentindeyiz. Yüzyıllar boyunca kültür ve sanat şehri olmuş Şiraz, İran’ın en güzel şehirlerinin başında geliyor. Biz de bu güzel şehirde iki gece konaklayarak gezimizi yaptık.

Şiraz denince aklınıza şarap da geliyordur. Koyu kırmızı renkte, kendine has tadı ve kokusu olan Şiraz üzümlerinden yapılan şaraptan bahsediyorum. Şiraz ve çevresi İran Devrimi öncesi bağları ve şarapları ile de ünlüymüş. 1979 devrimi sonrasında şarap imalathanelerini kapatmışlar, ticari bağları sökmüşler ve binlerce yıllık şarap kültürünü tarihe gömmüşler. Bölgede 7000 yıl öncesinden şarap yapıldığına dair kanıtlar bulunmuş. Fransa’nın Rhone Vadisi şarap üreticileri Şiraz üzümlerini 500 yıldır sahiplenmişler. Aslında orada da iyi bilinen efsaneye göre Şiraz cinsi üzüm asması 13. yüzyılda bir şövalye tarafından Fransa’ya götürülmüş. Ama bir grup şarap üreticisi, isim benzerliği dışında Şiraz şarabının, Şiraz’la bir ilgisi olmadığını ve orijinal kaynağın Sicilya Adasında, Siraküza olduğunu ileri sürüyorlar. Konuyu sahiplenecek İranlı resmi yetkili de olmayınca Şiraz Şarabı tartışmalı ve herkesin sahiplenmeye çalıştığı konuya dönmüş. 1988 de yapılan DNA testi sonuçları ortaya çıkınca işler daha da karışmış. Şiraz üzümlerinin her iki iddia edilen bölge ile de ilgisi olmadığı ortaya çıkmış. Ama ne olursa olsun dünyada tek bir yerin adı Şiraz ve İran’ın Şiraz kentinin de 7000 yıla dayanan şarapçılık geçmişi var. Yazıya şarapla başlamak da biraz ilginç oldu doğrusu…

M.Ö. 2000 yıllarına tarihlenen Elamit kil tabletlerinde şehrin ismi Tiraziš (širājiš) olarak geçiyor. Zaman içinde širājiš’den Şiraz’a fonetik olarak dönüşüm olmuş. İran’da İslam öncesi ve İslamın erken dönemlerinde Şiraz’da yoğun olmayan bir yerleşim olmakla birlikte, esas gelişim ve şehirleşme 7. yüzyıldan sonra Emevilerin bölgeyi alması ile başlıyor. Emeviler, yerlerini aldıkları Sasani İmparatorluğunun başkenti İstahr (Estakhr) da hakim olan Zerdüştlüğün gölgesi altında yeni bir düzeni başlatmak, İslamiyet’e geçişi Zerdüştlüğün asırlardır yerleştiği bu eski başkentten sağlamak yerine Şiraz’da daha büyük ve yeni bir şehrin temellerini atmayı tercih etmişler. Emevi sonrası gelen Abbasi ve Şiraz’ı başkentleri yapan Seferiler döneminde ise şehir daha da gelişmiş. Din, Zerdüştlükten İslamiyet’e değiştikçe, eski başkent İstahr’dan, Şiraz’a doğru yerleşim artmış. Gelişimin doruğu ise Büveyhiler döneminde yaşanmış. Şiraz yöneticileri, baştan boyun eğmeyi seçtiklerinden, Moğolların hışmına hiç uğramamışlar. Sonrasında sırasıyla Türkmen boyları Safeviler, Afşarlar şehre eserler bırakmışlar. Şiraz esas olarak gelişimini ve görkemini yeni kurduğu Zend Devletine Şiraz’ı başkent olarak seçen Kerim Han döneminde yaşamış. O dönem Şiraz’a yeni idari binalar, camiler ve saray yapılmış. Takip eden Kaçar Hanedanı ise Şiraz’ın başkentliğini elinden almışsa da bahçelerle şehri süslemişler. Pehlevi döneminde Şiraz yeniden ilgi odağı olmuş. Şair Sa’di ve Hafız’a güzel mezarlar bu dönemde yapılmış. Kısaca Şiraz şehrinin gelişimi budur.

Nasır el-Mülk Cami sabahın erken saatlerinde gezilmesi gereken bir yer. Şiraz’ın bu güzel camisi, sabahın erken ışıklarının vitraylara değmesi ile ortaya çıkan renkli ışık oyunları ile meşhur. Burayı günün diğer saatlerinde daha az kalabalıkla gezersiniz. Ancak caminin özelliği sabah güneşinin vitraylardan süzülüp cami içinde yarattığı ışık oyunları. Bu saatler aşırı kalabalık olabiliyor ve insanlar camların kenarlarında üzerlerine düşen renkli ışıklar altında fotoğraf çekmek için orada oluyorlar. Cami içinde bir saat geçirmişizdir ama ışığın bol olduğu iyi bir yer ve fırsat bulup da, benim konu mankenim eşimin iyi bir fotoğrafını çekmem mümkün olamadı.

Vitray günümüzde daha çok kiliselerde popüler olmasına rağmen, en erken keşfedilen vitray 7. yüzyıl Suriye’sindeydi. İranlı kimyager Cabir ibn Hayyan‘ın 8. yüzyılda yayınlanan “Saklı İncinin Kitabı” (Kitab al-Durra al-maknuna) adlı kitabında renkli cam elde etmek için teknikler ve tarifler verilmiş.

Gereh-chini

İran’da iki tür vitray işi zamanla yaygınlaşmış; Gereh-chini (dekoratif ahşap kafes) ve Orosi-sazi (kanat tarzı). Gereh-chini, ince kesilmiş ahşap parçaları 5 temel geometride (ongen, papyon, eşkenar dörtgen, altıgen ve beşgen) belirli bir tasarıma göre bir yüzeye yerleştirme sanatıdır. İslami mimari de kutsal türbeleri veya zengin binaları süslemek için yaygın olarak kullanılmış. Daha çok zaman ve daha çok para gerektiren bir sanat.

Orosi İran’ın tipik bir mimari unsuru. Orosi, ahşap kafes ve renkli camlardan yapılmış bir çeşit pencere. Orosi pencerelerinin en iyi örnekleri özellikle Safevi ve Kaçar hanedanlıkları döneminde yapılmışlar. Biz de bu sanatın çok güzel örneklerine şahit olduk. Orosi pencerelerin, radyasyonun gücünü ve güneşin ısısını azaltıcı etkisi de var. Dış mekanın görülmesine izin verirken, binanın cephesine güzellik verip, özel alanların mahremiyetini koruyor. Cam renkleri daha çok kırmızı, mavi, sarı ve yeşil renkler oluyor.

Nasır el Mülk Cami, İç mimarisinde pembe renkli fayansların kullanılması nedeniyle “Pembe Cami” olarak da biliniyor. Kaçar Hanedanı döneminde Mirza Hassan Ali Nasir-el-Mülk’ün emri ile 1876-1888 yılları arasında inşa edilmiş. Kaçar ve Zend Hanedanları ayrıca bahsedilmeyi hak ediyorlar ve ben bu kısmı sonraki bölüme bırakıyorum.

Cami vitrayları ile ünlü ama içeride bulunan oyma sütunlar, tavanlarda bulunan geometrik desenlerle ve çeşitli motiflerle süslü çiniler ortama büyülü bir atmosfer, mistik bir hava veriyor. Genelde camiler içinde bu mistik havayı ve insana huzur veren ortamı gördüğümü söyleyemem. Ama bu cami size bu hisleri fazlasıyla veriyor.

Caminin avlu ortasında bir havuz görülüyor. Caminin kuzey ve güney taraflarında eyvanlı iki bölüm var. Bugüne kadar gördüğüm en güzel camilerden bir tanesini gezmiş olduk. Şiraz’a yolunuz düşerse mutlaka sabahın erken saatlerinde bu camiye vakit ayırın.

Şiraz’ı gezerken programınıza Narenjestan Ghavam Bahçe Kompleksi mutlaka koymalısınız. 1879-1886 yılları arasında yapılan Narenjestan Ghavam’ın hem bahçesi hem de köşkü, Kaçar döneminin etkili ailelerinden biri olan, aslen Kazvinli tüccar, Ghavam ailesine aitmiş. Kapıdan girdikten sonra karşınıza çıkan bahçe Pers Bahçelerinin tüm özelliklerini taşıyor. Yazının burasında Pers Bahçelerinden bahsetmek doğru olacaktır.

İran’ın UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi içinde Pers Bahçeleri de yer alıyor. Bu liste içinde çeşitli eyaletlere dağılmış durumda günümüze kadar ulaşan 9 adet bahçe mevcut. Köklerini M.Ö. 6 yüzyılda Ahameniş Kralı Büyük Kiros’dan alıyor. Onun zamanında tespit edilen ilkeler, tüm bahçelerde ve her zaman korunmuş. Pers bahçeleri daima  büyük kapalı duvarlar arkasında olmuş. Cennet anlamındaki “Paradise” kelimesinin etimolojik  olarak kökeni de İran’ın Pers Bahçelerinden geliyor. Bu kelimenin Latinceye İran dillerindeki kelime olan “Pairidaēza”dan (duvarlarla çevrili bahçe anlamında) geldiği ileri sürülüyor. İranlılar bu bahçelerde yeryüzündeki cenneti yaratmışlar.

Zerdüştlük inancının ana elementleri olan hava, toprak, su Pers bahçelerinde sembolize edilmiş. Sasani döneminde bahçelerde su daha ön plana çıkarılmış. Gezdiğim tüm bahçelerde benim esas dikkatimi çeken sofistike sulama sistemi, fıskiye ve havuzlar oldu. Pers bahçeleri cennetin 4 bahçesini sembolize edecek tarzda birbirini dik kesen yürüyüş yolları ve/veya su kanalları ile 4 bölüme ayrılmış. Buna Farsça 4 bahçe anlamına gelen “Chahar Bagh” deniyor. İran’da ortaya çıkan bu bahçe örneği Moğollarla Hindistan’a ve Araplarla da İspanya, Endülüs’e taşınmış. En önemli örnekleri Tac Mahal ve El Hamra Sarayı bahçeleri. Tabii ki orijinaller İran’da. Bugün İran’da UNESCO listesine girmiş Pers Bahçeleri şunlar; Pasargad Bahçesi , Şiraz’daki Eram Bahçesi, İsfahan’daki Chehel Sotoun, Kaşan’daki Fin Bahçesi, Abbasabad Bahçesi, Mahan’daki Shazdeh Bahçesi, Yezd’deki Dolatabad Bahçesi, Pahlevan Pur Bahçesi , Güney Horasan Eyaletindeki Ekberiye Bahçesi. Eram Bahçesi gezimizi sizlere sonraki yazımda anlatacağım. Şimdi dönelim tekrar Narenjestan Ghavam gezimize.

Bahçenin kuzeyinde yer alan ana konak, muhteşem süslemeleri ile Narenjestan Ghavam kompleksinin en özel kısımlarından birisi. Bu konağın önünde büyük ve kırık ayna parçaları ile dekore edilmiş bir sundurma bulunuyor.

Narenjestan Ghavam kompleksinin ana binası sanatsal bir şekilde dekore edilmiş. Ana bina odalarının duvarlarında, tavanlarında hiç boş ve düz bir alan yok. Tahta oyma, minyatür ve kalem boyama işleri, çini döşeme ve kırık aynalarla dekorasyon gibi aklınıza gelebilecek her türlü sanatsal faaliyet bulunuyor. Fantastik bir iç tasarımın zarafetine şahit oluyorsunuz. Hem bahçe ve hem de ana bina birbirlerini çok güzel tamamlıyorlar. İran’da gezdiğim en güzel yerlerdendi.

Ana binanın altında bir de müze var. Bu müzeyi ben başlangıçta fark edemedim. Gitmeye yakın haberim olunca çok hızlıca gezmek zorunda kaldım. Gördüğüm kadarı ile küçük ama ihmal edilmemesi gereken bir müze.

Bugünlük son olarak Şiraz Kalesini yazalım; Kerim Han Kalesi, 1697’de Zend Hanedanlığı ülkeyi yönetirken inşa edilmiş. Biz orada iken kale tadilattaydı. İçeri giremedik.  

Kerim Han Kalesi, farklı tarihsel dönemlerde çeşitli işlevlere sahip olmuş. Zend Hanedanlığında Kerim Han Zend’in yaşam yeri, Kaçar Hanedanlığı’nda yerel yöneticilerin yaşam yeri, Pehlevi Hanedanlığı’nda ise hapishane olmuş.

Şiraz önemli bir şehir. Uzun uzun bahsedilmeyi hak ediyor. Yakında Şiraz gezimizle ilgili başka paylaşımlarla buluşmak üzere

Gezekalın

Dr Ümit Kuru

28.06.2022

Tüm Çekincelerinizi Bir Kenara Bırakın! İRAN GEZİ YAZISI:Bişapur/Tang-e Chogan/Şiraz

İran gezimizin ortalarına doğru yaklaşıyoruz. Genellikle İran tur programları Tahran, İsfahan, Şiraz, Yezd ve Persopolis merkezli olarak yapılıyor. Bu ana kadar anlattığım kısımlar bütün tur programlarında bulunmuyor. Ahvaz’dan Şiraz’a doğru olan bugünümüzden sonra biz de standart İran programlarını takip ediyor olacağız. Ben sizlere bu ana kadar anlattığım İran bölümünün de programlarınız içinde olmasını tavsiye edeceğim. Bugün yine yolumuz uzun. Şiraz’a kadar yaklaşık 520 km’lik yolumuz var.

Huzistan ham petrol ve doğal gaz rezervleri açısından İran’ın en zengin bölgesi. Yolumuz üzerinde petrol rafinerileri görüyoruz. Petrol ve doğal gaz buradan borularla Umman Denizi’ne ulaştırılıyor.

Bişapur (Şapur’un Şehri anlamında Farsça Bay-Šāpūr‘dan geliyor), Pers ve Elam arasındaki antik yol üzerinde, diğer Sasani başkentleri Estakhr (Persepolis’e çok yakın) ve Ctesiphon arasındaydı.

1. Şapur

İkinci Sasani Kralı 1.Şapur müthiş bir yöneticiymiş. Sasani İmparatorluğunu 30 yıl boyunca yönetmiş. Yönettiği yıllar olarak 240-270 yılları arası olarak bildiriliyor. Babası olan Ardeşir’in seferlerine katılmış ve babası ölene kadar da eş kral unvanı taşımış. Şapur iktidarı boyunca Roma İmparatorluğunun belalısı olmuş. Roma topraklarında olan Antakya’yı, Kapadokya’yı ele geçirmiş. Üç Roma imparatorunun sonunu getirmiş; Çocuk imparator Gordian III, Arabistanlı Philip ve en sonda da İmparator Valerian. Yani Şhapur’un Roma İmparatorlarına karşı galibiyet üçlemesi var. Şapur, Zağros Dağlarının dik yamaçlarına yaptırdığı kabartmalarda bu üç imparatoru da aşağılarken gösterilmiş. Kendisine “İran ve İran olmayan kralların kralı” unvanını vermiş ve kullanmış.

Akıllı bir politika izlemiş ve savaşta ele geçirdiği yerleri yakıp yıkmaktansa yağmalamış ve kendilerine haraç öder hale getirmiş. Hazinesini güçlendirmiş. Esir aldıkları arasında, Valerian’ın Roma ordusu mühendisleri örneğinde olduğu gibi, işine yarayacak beyin ve kas gücü varsa kullanmış. Onlara Şuşter Su Sistemini ve Bişapur’u inşa ettirmiş. İşte Şapur’dan bu kadar bahsetmemin nedeni bugün gezeceğimiz Bişapur Antik Şehri ve Tang-e Chogan Kaya Kabartmalarının ana konusunun “İran ve İranlı Olmayan Kralların kralı 1 . Şapur” olmasıdır.

Bişapur bir nehir geçişinin yakınında inşa edilmiş ve aynı yerde ayrıca kayaya oyulmuş rezervuarlara sahip bir kale ve altı Sasani kaya kabartması olan bir nehir vadisi ve Şapur’un 7 metre boyunda heykelinin bulunduğu mağara bulunuyor. Sasani Fars Bölgesi Arkeolojik Peyzajları, 2018 yılında UNESCO Dünya Kültür Miras Listesi içine alınmış. Bişapur Arkeolojik Site Alanı ve Tang-e Chogan Kaya Kabartmaları listede bulunan 8 Sasani dönemi eserleri arasındadır.

Antik şehrin çevresi 10 metreye ulaşan kalın surlarla çevrili. Bugün, sadece size söylendiği zaman kale olduğunu fark edeceğiniz antik kalesi dağların yamacında bulunuyor. Şehrin büyük kısmı hala toprak altında ve kazılmamış halde. Şapur’un yaptırdığı saray ve su tanrıçası Anahita’ya adanmış tapınak, arkeolojik alanın en iyi çalışılan bölümleri.

Bu şehirle ilgili en önemli nokta, Bişapur’dan önce görülmemiş, Pers-Roma sanatı ve mimarisinin birleşiminin bu antik şehirde uygulanmasıdır. Bişapur inşa edilmeden önce, İran/İran’daki hemen hemen tüm ana şehirler dairesel bir plana sahiptile. Bişapur, Roma şehirlerinde olduğu gibi, dikey ve yatay sokak (ızgara biçimli) planına göre yapılmış ilk Pers şehridir. Ayrıca şehirde özellikle iç mimaride Roma Sanatından uyarlanmış mozaik işçiliğini de görmekteyiz.

Anahita Tapınağı yer düzeyinin altında yapılmış. Merdivenlerle inilen tapınakta bir avluya açılan kapılar ve tüneller sistemi kurulmuş. Çok iyi durumda olan bu tapınak içine, su kanalları ile nehirden su taşınmış ve Su ve Bereket Tanrıçası Anahita’ya adanmış bir tapınak yapılmış. Daha önce gezdiğimiz Taht-ı Süleyman’da da böyle bir tüneller sistemi ile tapınağa giriş vardı ama buradaki kadar iyi korunmuş durumda değillerdi.

Anahita Tapınağı arkasında Ateş Tapınağı ve Saray Kompleksi var. Ateş Tapınağı içi 781 m2’lik dev bir salona ve 61 adet nişe sahip.

Şehirde bir bölüm Valerian Sarayı olarak ayrılmış. Kazılarda çıkan bulgulara göre buras0,ı Şapur’un esir aldığı Roma İmparatoru Valerian için yaptırdığı bir yermiş. Harap halde ve pek saraylık görüntüsü yok doğrusu.

Şapur Sarayı, Ateş Tapınağına bitişik yerleşimli. Şapur kendi kurduğu şehirde ölmüş. Sasanilerin yıkılması sonrasında da şehir önemini yitirmiş.

Bişapuru gezdikten sonra hemen yakındaki Tang-e Chogan Kaya Kabartmalarının bulunduğu alana gittik. Shapur Nehri kuzeydoğudan güneybatıya, bir vadi içinden geçerek akıyor. Bu vadinin ismi olan Tang-e Chogan (Tang-e Chowgan) “Polo oyunu vadisi” anlamına geliyor. Tang-e Chogan, Sasani krallarının geleneksel polo oyunlarının yeriymiş. Burada iki yanlı Zağros Dağlarının dik kayaları büyük Sasani krallarının birkaç muhteşem kabartmasına ev sahipliği yapıyor. Zağros Dağlarının dik kayaları adeta imparatorların başarılarını kazıttıkları birer tuval gibi kullanılmış.

Bu vadide Şapur I ve Behram I ve II ile ilgili 6 kabartma var. Ayrıca nehir yatağından yaklaşık 700 metre yükseklikte Şapur Mağarası denen mağara içinde 6 metre yüksekliğinde büyük bir Şapur I heykeli de bulunuyormuş . Ancak ulaşımı zahmetli ve zaman alıcı bir mesafede olunca biz oraya gidemedik.

Tang-e Chogan Kabartmaları, diğer Sasani dönemi kabartmalarından daha büyük ve içeriği kalabalık kabartmalara sahip olması bakımından benzersiz. Yani bu geçit kabartmalarını görmezseniz olmaz. Hepimizi, Bişapur Arkeolojik Alanından daha fazla etkiledi. Hüsrev’in Kirmanşah’ta Taq-e Bostan’daki av sahnesinin antik kabartması ile karşılaştırılabilecek kadar güzeller.

Alanın sol tarafında bulunan rölyefleri, girişten itibaren bakarak takip ederseniz, karşınıza ilk olarak Şapur ‘un 3. rölyefi çıkacak. Bu rölyefte Romalılara karşı kazanılan zaferin ifadesi olarak Kral Şapur merkezde ve atı üstünde, tacı lüle saçlı kafasında. Şapur’un atının önünde yalvaran Roma İmparatoru Arabistanlı Philip, arka tarafında ise Şapurun bileğinden kavradığı esir Roma İmparator’u Valerian bulunuyor.

Rölyefte Şapur’un kumandanları da at sırtında olarak kazınmışlar. Burada tam 100 tane kazınmış insan figürü mevcut. Pers ordusu ve subayları atları üstünde Şapur’un arkasında ve Romalı subaylar ve soylular 5 sıra halinde Kral I. Şapur’un önünde hediyeler ve adaklar taşıyorlar olarak kazınmışlar.

Alana ana girişten sonra karşınıza çıkan ikinci kabartma, Kral II. Behram’ın Araplar üzerindeki zaferini temsil ediyor. Solda at sırtında Behram ve Araplar, krala atları ve develeri sunmak için İranlı komutanlar tarafından yönetiliyor. Burada Behram’ın tacı diğer rölyeflerdeki krallardan farklı olarak kanat şeklinde.

Sol yanı takip edersek karşımıza çıkan 2. rölyef benim en sevdiğim rölyef oldu, 1. Berham’ın zafer rölyefi. Diğer kabartmalarda görülen, doğanın zaman içinde yarattığı tahribat, bu rölyefte en az gözüküyor.

Behram, size göre soldaki Ahura Mazda’dan tacı kabul ediyor. Bu rölyefin işçiliği elbiselerde görülen kıvrımlar ve verilen hareketle mükemmel olarak kabul ediliyor. İmparatorun atının ayakları altındaki yerde yatan mağlup ettiği düşman ayrıntısına dikkatinizi çekerim.

Dördüncü kabartma, II. Behram’ın isyancılara karşı kazandığı zafer sahnesini tasvir ediyor.

Burada kral ortada tahtta otururken, sağ tarafında saygılı bir şekilde İranlı komutanlar ve askerler, solda ise isyancılar ve esirler yer alıyor. Esirler İran askerleri tarafından kralın huzuruna getiriliyorlar.

Geçidin sol tarafında bulunan 4 rölyefi gezerken, sağ yanında bulunan 2 rölyefi görmemişiz. Bunu, yazıyı hazırlarken fark ediyorum ve tabii ki üzülüyorum. “Neden atlamışız ve rehber bizi oraya neden götürmemiş?” diyeceğim ama tahmin edeceğiniz gibi geride kalan uzun otobüs yolculuğunu düşünmüştür veya biz alanı gezerken başlayan yağmurdandır diyerek kendimi avutuyorum.

2 rölyeften bir tanesinde hem Şapur ve hem de Ahura Mazda ata binmiş ve karşı karşıya gösteriliyorlarmış. Kral tacını Ahura Mazda’dan alıyor. Ahura Mazda’nın atının ayaklarının altında Ahriman (şeytan) ve Şapur’un atının ayaklarının altında ise Gordianus’un cesedi yatıyorken ifade edilen bir kabartma. Bu kabartma en çok hasar gören kabartmaymış. Bu nedenle bunu görmesem de olurmuş. Ama göremediğimiz diğer kabartma alanın en iyi korunanıymış. Şapur’un Roma İmparatorluğu’na karşı kazandığı zaferle ilgili olan kabartmayı göremediğime üzüldüm doğrusu.

Gezi yazısı yazarken insan geziyi bir defa daha yaşıyor. Eskiden geziye gitmeden önce mutlaka ama mutlaka elimde gezi öncesi çalışmalarımdan çıkarttığım notlar ve gittiğim yerle ilgili kitaplar olurdu. Kolay kolay gezilen yerle ilgili, çok önemli bir neden yoksa, görmeden geldiğimiz yer olmazdı. Gerekirse rehberi uyarır ve mutlaka oraya yönlendirirdim. Artık yaşlandım ve tembelleştim galiba. İhmal ettik ve yeteri kadar çalışmadan gittik. Sonunda 2 rölyef görmeden gelmişiz. “Gördüklerine say” diyenler çıkacaktır aranızdan ama adamlar 2000 sene önceden kayalara günlerce tarih kazımış durmuş, görmeden gelmek en azından emeğe saygısızlık olmaz mı? Ben uyarımı buradan yapayım da yazıyı okuyan gezginler aynı üzüntüyü sonradan yaşamasınlar…

Nurabad’da yemek molası verip Şiraz doğru yola çıktık. Yeni konu Şiraz olacak…

Gezekalın

23.06.2022



Tüm Çekincelerinizi Bir Kenara Bırakın! İRAN GEZİ YAZISI:Susa Antik Kenti-Çoğa Zenbil

Şuşter’den sonra Çoğa Zenbil (Chogha Zanbil) adlı bir başka önemli bir arkeolojik alanın ziyaretine gittik. Şuşter’den 46 km’lik mesafede olan Çoğa Zenbil, Elam dilince Dur Untash (Untaş Şehri anlamında) olarak adlandırılmış. Çoğa Zenbil’in Farsça anlamı ise “Höyük Sepeti“. Alana vardığımızda giriş yerinden bakınca uzakta tuğla rengi bir yükselti dışında pek bir şey belli olmuyordu. Belirlenmiş yol boyunca surlarla çevrilmiş tapınağa yaklaştıkça olay değişiverdi. Bugünkü yüksekliği 24 metre olan (gerçekte olanın yarısı olarak yazılıyor) tapınak çok iyi durumda. sadece İran’da değil, günümüze ulaşan Mezopotamya zigguratları içerisinde de en iyi durumda olanlarından birisi olarak kabul ediliyor.

Zigguratlar bir platform üzerine kurulan, basamaklı piramidal tapınak kulesi ile karakteristik yapılar. M.Ö. 2200 ile M.Ö. 500 yılları arasında Mezopotamya’nın (ağırlıklı olarak Irak’ta) büyük şehirlerinde yapılmışlar. Tapınaklar içine dönemin, yörenin tanrılarının heykelleri konurmuş, tapınaklar onlara adanırmış. Bu dini yapılar her zaman kerpiçten bir çekirdek ile inşa edilmiş ve dışı pişmiş tuğla ile kaplanmış. İç bölmeleri yok ve genellikle kare veya dikdörtgen şeklinde yapılmış. Özellikle Sümer , Babil ve Asur bölgeleri arasında eşit olarak bölünmüş, yaklaşık 25 ziggurat biliniyor. Zigguratlarda çıkış, harici bir üçlü merdiven veya spiral bir rampa ile yapılırmış. Eğimli kenarlar ve teraslar genellikle ağaçlar ve çalılarla çevrelenirmiş. Bugün gezeceğimiz Çoğa Zenbil, Susa Antik Kentine 30 km mesafede ve Susa’nın boğa tanrısı Inshushinak’a (Insusinak) adanmış bir ziggurat.

Çoğa Zenbil özellikle orta Elam dönemine (M.Ö. 1500-1000) tarihlenen kalıntılarıyla ve Mezopotamya dışında ayakta kalan birkaç ziggurat arasından en büyüğü olması nedeniyle önemli bir yer.

Elamlılar binlerce yıl bölgede yaşamışlar ancak sürekli olarak tek elden ve dirayetle yönetilen bir halk olamamışlar (Bu yazıyı hazırlarken Elam tarihi hakkında güzel bir video izledim. Meraklısının ilgisini çekebilir diye adresini paylaşmak isterim; https://www.youtube.com/watch?v=TVKwzrdnOjA&t=1631s). Daha çok kabile devletlerinin bir araya geldiği ve güçlü kabile liderinin sözünün geçtiği kozmopolit bir toplum olmuşlar. Onları bir arada tutan ortak bir dil dışında çok farklı bir halk yapısına, kültüre ve çok sayıda tanrıya sahip olmuşlar. Elam tarihinin en parlak dönemi olan M.Ö. 1400-1100 yılları arasında bu farklılık bir eksiklik olarak görülmüş ve yöneticiler halkı “Elamlaştırma” politikası denemişler. Bu politika ile Elam topraklarında kültür ve din standardını teşvik etmeye çalışmışlar. Untash-Napirisha bu döneme ait önemli bir Elam kralı. Kendisi de bu politikaya inanarak, içinde Çoğa Zenbil’in de bulunduğu yeni ve geniş bir şehir inşa ettirmiş. Çoğa Zenbil’in bu anlamda hikayesi çok ilginç.

Kral Untash-Napirisha, gezdiğimiz alanda M.Ö. 1250’li yıllarda yaptırdığı ilk tapınağı, Susa’nın koruyucu tanrısı Insushinak’a adamış ve onu Susa’dan bu tapınağa taşımış. Burada yeni standartlarda, tek tip tanrıya tapılan yeni bir başkent yaratırsa, ortak bir Elam kültürü yaratacağını düşünmüş. Tasarladığı ve inşasına başladığı başkentin daha çok ilgi çekmesini beklerken, farklı tanrılara tapan insanlar arasında huzursuzluk yarattığını anlamış. Elam halkının yaşamlarında uyguladığı çok çeşitli tapınma gelenekleri ve çeşitli tanrıları düşündükten sonra fikrini değiştirmiş. Başlangıçta Susa’nın koruyucu tanrısı İnsushinak’a bir anıt olarak tasarlanan ziggurat, daha sonra daha da büyük bir vizyonu gerçekleştirmek için yıkılmış. Elam’ın tüm bölgelerinden ibadet edenleri ağırlayacak ve sadece boğa figürlü tanrı İnsushinak için değil, tüm tanrılar için bir tapınak kompleksi inşasına başlatmış. Daha büyük bir ziggurat, küçük tapınaklar ve rahipler için konutlar yaptırmış. Tapınak kompleksi kralın ölümü sırasında hala tamamlanamamış. Bölgedeki arkeolojik buluntular, Çoğa Zenbil’in M.Ö. 1000 yılına kadar bir haç yeri olarak kullanıldığını gösteriyor. Arkeolojik kazılarda görülen ve inşaatta kullanılmak üzere yığılmış kerpiç tuğlalar, alandaki bitmemiş tapınaklar, aslında kompleksin hiçbir zaman tamamlanamadığı düşündürüyor. Untash-Napirisha’nın tapınağı, aslında Elamlıların farklı dini inançlara, tapınmalara, tanrılara gösterdikleri hoşgörünün hikayesini anlatması bakımından da önemli.

Asur kralı Asurbanipal M.Ö. 647-646’da Elam’ı işgal ettiğinde tapınak işgalcilerce yağmalanmış ancak Asurbanipal siteyi tamamen de yok etmemiş. Sonra bilinmeyen nedenlerle terk edilen Çoğa Zenbil, M.S. 1935’te yeniden keşfedilene kadar unutulmuş.

Alanda merkezde bulunan ana tapınak, her ziguratta olduğu gibi yüksek bir platforma ve tepesine kurulu tapınak formunda yapıya sahip. İçi kerpiç, dışı ise pişmiş tuğla ile kaplı. Süslü cephesi bir zamanlar sırlı mavi ve yeşil pişmiş toprakla kaplıymış. M.Ö. 1250 yıllarında yapılan tapınağın dış duvarlarında bazı tuğlalara kazınmış, boydan boya giden çivi yazıları hala görülüyor.

Binanın tepesindeki tapınaktan, Inshushinak’ın her gece cennete yükseldiğine inanılırmış. Alanda ana tapınak çevresinde bugün sadece 4 tanesi görülen daha küçük tapınaklar bulunuyormuş.

Benim için gezi alanında en ilginç bulduğum bölümlerden bir tanesi yerdeki fayans üzerinde görülen insan ayak izi oldu. Bundan tam 3250 yıl öncesinden kalma, ıslakken üzerine basılması ile oluşan fayans üstündeki ayak izleri kim bilir kime aitti?

Susa Antik Kentine, gezimiz sırasında, Şuşter Tarihi Su Sistemi ziyaretinden sonra gittik. Aradaki mesafe 76 km kadar. Şuşter, “Susa’dan daha iyi” anlamına geliyormuş. Şuşter günümüzde bile çok etkileyici gözüküyor. Şuşter’den sonra Susa’yı gezerseniz size biraz sönük kalacaktır. Ancak aslında Susa’nın tarihi önemi çok fazla.

Susa Antik Kenti M.Ö. 4. bin yılı başlarında Elamlıların siyasi başkenti, Ahamenişlerin yazlık başkenti, Part ve Sasani dönemlerinde ise önemini koruyan bir kent olmuş. Karbon 14 analizleri ile burada 7000 yıl öncesinden yaşama dair ipuçları bulunmuş. Susa, Elamlılar zamanında Susan veya Susun diye adlandırılırmış. Susa, özellikle bölgedeki kültürlerin geniş bir zaman diliminde evrimine dair kanıtlar sağladığı için tarihi öneme sahip. Örneğin burada Elamlıların sarayı kerpiçten yapılırken, Ahamenişler saraylarını pişmiş tuğladan yapmışlar. Çoklu tarih katmanlarına ev sahipliği yapması yönü ile Susa 2015 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültür Miras Listesine alınmış. Şehir hem Babil’li Hammurabi ve hem de Asur’lu Asurbanipal tarafından yıkılmış. Ancak Susa her zaman küllerinden yeniden doğmuş diyebiliriz.

Susa’da Ahameniş kralı Büyük Darius ve sonrasında gelen takipçilerinin yaptırdıkları Apadana Sarayı alanın en önemli bölümü. Ne yazık ki günümüze sadece sütun kaideleri ve korunmuş kerpiç duvarlar kalmış. Alanda Akrepol ve eski saray ve evler diğer gezilecek bölümler. Ama Susa, Persepolis yanında daha az görünür kalıntıya sahip. Büyük İskender, Ahamenişlere nasıl bir kinle saldırdı ise şehir MÖ 331’de büyük ölçüde tahrip olmuş. Ortada saray filan kalmamış. Bu yazıyı hazırlarken edindiğim ilginç bir bilgi de Susa Düğünleri denen bir olayın varlığı. Büyük İskender ele geçirdiği Pers toprakları halkı ile kendi halkını karıştırmak ve ortak bir kültür yaratmak için 10000 Pers ve Makedon çifti Susa’da büyük bir düğünle evlendirmiş.

Aşağıdaki fotoğraflar Darius’un Apadana Sarayı’nın gezimizde çektiğim fotoğrafları. Böyle bakınca hiç bir anlam ve önem veremiyorsunuz.

Aşağıda soldaki illüstrasyon çizime ve sağdaki müzede çektiğim fotoğrafa bakarsanız sarayın ihtişamını tahmin edebiliyorsunuz. Bu tip yerlerde tabelalara asılmış çizimlerle aslında o alanda nasıl bir eser olduğunun gösterilmesi mutlaka yapılmalı. O gün bölgeyi gezerken bir sürü şeye daha çok dikkat edebilirdim. İran’da müze içi sergilemeler ve açıklamalar genelde iyi ama Çoğa Zenbil, Şuşter, Susa gibi arkeolojik alanlarda bu tip canlandırmalar ve açıklamalar bence yetersizdi.

Susa’da ilk ciddi ve bilimsel arkeolojik kazılar Fransız arkeolog Jacques de Morgan tarafından başlatılmış. Burada özellikle Darius’un Sarayı kazılarında önemli eserler çıkartılmış. Fransızların çıkarttıkları eserlerde Fransa’ya yollanmış. Başlarda kazı alanı yakınında çadırlarda kalan kazı ekibi kendilerini yerel halk tarafından sürekli tehdit altında hissetmiş. Koruma ve operasyon üssü olarak bir kale inşa etmeye zaman ve kaynak ayırmışlar. Antik Susa bölgesini korumak için kazı yapıyor ve çalışıyor olsalar da, aynı zamanda şu anda “Susa Kalesi” veya “Arkeolog Kalesi” olarak bilinen binayı inşa etmek için bölgeden gelen malzemeyi kullanmışlar. Şu anda gözüken kale aslında bu arkeologların yaptırdıkları1885 yılından kalma ve tek orijinalliği kazılardan çıkan malzeme ile kendilerine kale yapmaları. Yine de kale içinde sergilenen ve kazıda kullanılan malzemelerle ilginç bir yer.

Günün sonunu Susa Müzesini gezerek tamamladık. Müze Antik Susa Kalesi’nin yanında, Daniel’in Türbesi karşısında yer alıyor. Kendi küçük ama içindekiler önemli eserler. Gezi sonrası Ahwaz’a akşam yemeği ve konaklama için geri döndük.

Bu yazı ile İran’ın Ahwaz çevresi gezimizi tamamlamış oldum. Farkındayım, bazen çok ayrıntıya girmiş gibi oluyor ama söz konusu olan İran. Emin olun bu ülkeye olan gezimi yazıya dökmek için okudukça, bu halimle bir daha gitmem iyi olur diye düşünmüyor değilim.

Gezekalın

Dr Ümit Kuru

22.06.2022