“Tarihsel olarak dünyada denizci devletleri sayın!” deseler, aklınıza ilk olarak kimler gelir?

İspanya, Portekiz, Venedik, İngiltere, Hollanda. Sahip oldukları deniz gücü sayesinde yakın ve uzak ülkeleri sömüren denizci devletler arasında Umman’ın da olduğunu okumak beni çok şaşırttı Umman, en azından benim, hiç aklıma gelmez denizci ve sömürgeci devletler arasına sokmazdım. Bir zamanlar Kenya, Zanzibar gibi kendilerine uzak sayılabilecek ülke kıyılarına koloniler kuran, Hindistan’la, Vasco de Gama daha kıtayı keşfetmemişken ticaret yapan ve arkeolojik verilere göre M.Ö. 5000 yıllarına kadar giden yerleşim izleri olan bir ülke Umman.

9. yüzyıl dolaylarında Ebu Abdullah Muhammed el-Gahşigar, Arap, Fars ve Hint kültürleri kaynaklı hikayeleri derlemiş ve Farsça yazılmış bir hikaye kitabı yaratmış. Yazdığı Farsça kitabın adını da Hazâr Afsâna (Bin Efsane) koymuş. 1704’de kitabı Fransızca’ya Binbir Gece Masalları adı ile çeviren Antoine Galland, Denizci Sinbad, Ali Baba ve Kırk Haramiler ve Alâeddin’in Sihirli Lambası gibi masalları kitaba eklemiş. Bu hikayelerdeki Denizci Sinbad’ın yurdu da Umman kıyılarındadır.

Bugünkü Umman ya da resmi adıyla Umman Sultanlığı, Asya’nın güneybatısında, Arap Yarım Adasının ise güneydoğu kıyısında yer alan Arap ülkesidir. Kuzeybatıda Birleşik Arap Emirlikleri, batıda Suudi Arabistan, güneybatıda ise Yemen ile sınır komşusu. Güneyde ve doğuda Umman Denizi (Hint Okyanusu), kuzeydoğuda ise Umman Körfezi ile çevrilidir.

Haritadaki coğrafik konumuna baktığınız zaman neden Umman’ın tarih boyunca denizci bir devlet olduğu kolayca anlaşılıyor. Umman’ın sahil uzunluğu 3165 km. Ülkenin bir zamanlar başkenti, bugünkü Tanzanya’nın Zanzibar Adasıymış.

Tarihini anlatırken de okuyacağınız ve yukarıdaki haritalardan da kolayca anlayacağınız gibi bu ülkenin ve bölgenin içinden İngiltere’nin geçtiği çok belli oluyor. Sınırlarına baktığınız zaman ülkenin Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) tarafından çevrelenmiş ve Umman sınırları dışında Madha ve Musandam Yarımadası olmak üzere 2 adet bölgesi daha var. Siyasi olarak bağlı olduğu bölgeye coğrafi açıdan bağlı olmayan, bu bölge ile arasında başka bir siyasi bölge bulunan toprak parçasına Eksklav Toprak deniyor. İngiltere bir dönem yönettiği bu topraklardan çekilirken, bu iki toprak parçasını Birleşik Arap Emirliklerine değil de kendi politikalarına daha yakın gördüğü Umman’a bağlı olarak bırakmış.

Kıyının hemen gerisinde ise Hacer Dağları, BAE ve Umman boyunca 700 kilometre uzanıyor. Bu dağ serisi Arap Plakasının kuzeydoğu köşesinde olup, Musandam Yarımadasından Umman’ın doğu kıyısına kadar kıyıya paralel uzanıyorlar. Bu dağ serisi kıyı ile iç bölgelerin ilişkisini kesip, Umman içlerinde bambaşka bir iklim ve coğrafyaya neden oluyor. Arazi kütlesinin % 82’sini vadiler ve çöl alanları, %15’ini sıradağlar ve sadece %3 kadarını da kıyı ovası oluşturuyor. Bu coğrafik çeşitlilik turistleri trekking ve hiking gibi aktiviteler için, çöl aktiviteleri ya da su altı dalış ve şnorkelin gibi aktiviteler için Umman’a çekebiliyor.

Umman’ın nüfusu yaklaşık 5,1 milyon kişi. Nüfusun çoğu Ummanlı Arap olup, önemli sayıda Afrikalı, Pakistanlı, Hintli ve Bangladeşli göçmen azınlığa da ev sahipliği yapıyor. Biz ziyaret ettiğimizde Muscat’ta Asya kökenli çok sayıda insanın varlığına da şahitlik ettik.

Umman’da İslam en yaygın ve resmi din. Yalnız bu toprakların insanları İslamiyetin Hariciyye mezhebinin İbadiye ya da İbaziyye alt koluna ait bir inanca sahipler. Merak eden ayrıntıya kaynaklardan ulaşır ama kabaca Hazreti Muhammed öldükten hemen sonra onun yakın çevresi içinde başlayan güç ve miras paylaşımı kavgaları sonucu ortaya çıkan Hariciyye mezhebi “Günah işleyen Müminin katlinin helal olacağı” gibi fikirleri barındırdığından dolayı genel anlamda aşırı bir mezhep olarak niteleniyor. Buna rağmen İbadilik, Hariciyye mezhebinin diğer alt kolları ile kıyaslandığında en ılıman inanış. Bu nedenle de bugün Haricilerin diğer alt kolları tarihin zaman dilimlerinde yok olduğu halde İbadilik özellikle Umman’da hala varlığını sürdürmekte.

Umman’ın tarihine gelince yerli halkın Yemen civarından buraya göç eden kabileler olduğu düşünülüyor. Mısır ve Sümer kaynaklarında bölge ile ticari ilişkiler ve Roma kaynaklarında da bölgenin zenginliği ile ilgili yazılar mevcutmuş. Persler bölgede uzun süre hakimiyet kurmuşlar. Bu bölge halkının İslamiyete geçişleri kavgasız, savaşsız olmuş. Ama Hazreti Muhammed’in ölümü sonrasında hilafet kavgalarında Ummanlılar başka bir mezhebi seçmişler ve kendi imamları ile yönetilmişler. 16. yüzyılın başlarında bölgenin ticari önemini ilk kavrayan Portekiz, özellikle Umman kıyılarında olmak üzere bölgede hakimiyet kurmuş.

Bugünkü sınırları ile 309.000 km²‘lik alana sahip Umman’da 1000’den fazla kale ve gözetleme kulesi mevcut. Özellikle Muscat olmak üzere kıyılarda olanların çoğu Portekiz döneminden kalma kaleler. Piri Reis başta olmak üzere Osmanlı deniz güçleri de kısa sürelerle kıyıda hakimiyet kurmuş ama kalıcı bir Osmanlı hakimiyet bölgede hiç olmamış. Ummanlılar 1650 yılından sonra Portekizlileri topraklardan çıkartmışlar ve zaman zaman kabileler arasında ciddi iktidar savaşları olsa da 19. yüzyıl başlarına kadar ülkeyi Ummanlılar yönetmiş. Bu dönemde Umman, kolonileri ve yaptıkları köle ticareti nedeni ile bölgenin önemli bir gücü olmuş. 1861’de bölgede artık İngiltere var ve o da iç kavgalardan yararlanıp Umman Büyük Krallığı’nın Zanzibar ve Muscat çevresi olarak ikiye bölünmesine ön ayak olmuş. İki ayrı yönetim ortaya çıkmış. Klasik emperyalist taktik; “Böl ve Yönet” işlemiş yani. 1950’lere kadar İngiltere lehine işleyen ticari anlaşmalar nedeniyle ve onun sayesinde ülkenin kıyı kısmı sultanlık olarak, iç kısmı ise imamlarca yönetilmiş. İç kısımlarda petrol bulununca İngiltere taktik değiştirmiş. Petrol yerel halka bırakılamayacak kadar kıymetli olunca Sultanı destekleyerek iç kısımları yöneten imama savaş açılmış.

Bu karmaşa ve iç savaşlar 1970’lerde başa geçen ve 2020 yılında ölene kadar ülkeyi yöneten Qaboos bin Said al Said (Sultan Kabus) yönetiminde son bulmuş. Umman’ın tüm kaderini değiştiren, hem kabileler arası hem de Umman’ın komşuları ile olan savaşlarını sonlandırıp bugünkü huzur dolu barış ortamını sağlayan, modern Umman’ın temlini atan bu boyu küçük ama kendi büyük adamı zaman zaman yeri geldikçe daha ayrıntılı anlatmam gerekiyor. Doğrusu kendisinin bu bölümde birkaç satırla geçiştirilemeyecek kadar değerli olduğunu düşünüyorum .

Şimdilik Umman ile igili genel bilgilere yeter diyelim. Kalanı yeri geldikçe..

Gezekalın

Dr. Ümit Kuru

15.02.2023