Müze gezimizin ardından aracımızla şehir meydanına geri döndük ve Banyabaşı Camisi önünde araçtan indik. İşte tam buradan itibaren Sofya şehir gezimize başlayacağız.
Banyabaşı Camisi, Sofya’nın merkezinde, hem Osmanlı döneminin şehirdeki en belirgin imzası hem de Avrupa’nın en eski camilerinden biri olması sebebiyle önemli. Günümüzde de ibadete açık olan yapı hemen yakınındaki bir sinagog ve kilise ile birlikte “Hoşgörü Meydanı” olarak anılan bölgenin en değerli parçası. Şehrin çok kültürlü ve katmanlı yapısını en iyi simgeleyen yerlerin başında geliyor.
Caminin inşasında büyük deha Mimar Sinan’ın imzasının bulunduğu iddia ediliyor. 1566-1567 yıllarında Kadı Seyfullah Efendi’nin hayratı olarak yapıldığı için resmi kaynaklarda “Kadı Seyfullah Efendi Camisi” olarak da geçiyor. Kare planlı caminin ince kırmızı tuğlalarla örülmüş, zarif ve oldukça yüksek olan tek bir minaresi var.
Banyabaşı Camisi’nin hemen arkasında, bugün Sofya Tarih Müzesi olarak kullanılan ve eski bir Osmanlı hamamının yerine inşa edilen anıtsal Merkezi Hamam binası yükseliyor. Sofya, Roma döneminden beri şifalı termal sularıyla ün salmış bir şehir.
SOFYA TARİH MÜZESİ
Osmanlı döneminde bu kaynak üzerinde yükselen büyük hamam, 20. yüzyılın başlarında yıkılmış ve yerine bugünkü saray ihtişamındaki bu görkemli yapı inşa edilmiş.
Mustafa Kemal Atatürk, Balkan Savaşları’nın ardından 20 Kasım 1913 – 25 Ocak 1915 tarihleri arasında Sofya’da Askeri Ataşe (Ataşemiliter) olarak görev yapmış. Atatürk, gençlik yıllarından itibaren (özellikle Trablusgarp ve Balkan Savaşları dönemi) ciddi böbrek rahatsızlıkları çekmekteydi. Sofya’da görev yaptığı bu dönemde, rahatsızlığı nedeniyle dönemin en popüler ve modern şifahanelerinden biri olan, şifalı termal sularıyla ünlü Sofya Merkez Hamamı’na sıklıkla gitmiş ve burada kaplıca kürleri alarak tedavi olmuş.
SOFYA MERKEZ HAL BİNASI
Caminin karşı çaprazında ise Sofya Merkez Hal Binası bulunuyor. 1911 yılında açılan bu tarihi yapı, Neobarok ve Neo-Bizans mimari tarzlarının izlerini taşıyor ve üzerinde şehrin armasını bulunduran küçük bir saat kulesine sahip. Günümüzde içerisindeki market üniteleri, yeme-içme alanları ve dükkanlarla kapalı bir pazar yeri olarak hizmet vermeye devam ediyor. Bizim grubun kızları da dün akşam buraya alışverişe geldiler. Sofya Hali’nin hemen arkasında (batı çaprazında, Ekzarh Yosif Caddesi üzerinde) Sofya Sinagogu bulunuyor. Burası Güneydoğu Avrupa’nın (Balkanların) en büyük sinagogudur.
Bulgaristan’ın kalbinde, tarihin farklı dönemlerinin iç içe geçtiği Sofya, antik Roma’dan Osmanlı’ya uzanan zengin bir geçmişi modern şehir hayatıyla bir arada sunuyor. Bu meydanın asıl büyüleyici yanı, yüzeydeki yapıların ötesinde yerin altında gizli; nitekim bu bölge, Roma İmparatoru Büyük Konstantin’in hayran kalarak “Serdika benim Roma’mdır“ dediği antik Serdika kentinin surları, sokakları ve saray kalıntıları üzerine kurulmuştur. Günümüzde meydandaki yapıların bodrum katlarında veya metro istasyonlarında yürürken, bin yılı aşkın bir arkeolojik mirasın izlerini adımlamak mümkün.
Büyük Sofya Anıtı’nın tam karşısındaki alt geçide indiğinizde Serdika Metro İstasyonu’nun da yer aldığı o çukur alanda karşınıza çıkan o küçük, yarı gömülü taş kilise Semerciler Aziz Petka Kilisesi olarak biliniyor. 11. yüzyılda inşa edilen bu Orta Çağ kilisesinin pencereleri neredeyse yer seviyesindeler.
Etrafındaki devasa komünist dönem binalarının ve geniş caddelerin ortasında, antik Roma kenti Serdika’nın kalıntılarıyla yan yana, adeta zamana meydan okuyan küçük ama etkileyici bir yapı burası. Semerciler ismi, Osmanlı döneminde o bölgede dükkanları bulunan ve kilisenin bakımını üstlenen semer yapımcısı esnaflardan (loncalarından) geliyor.
Bu küçük kiliseyi solunuza alıp kısa bir yürüyüş yaparsanız Azize Nedelya Katedrali‘ne ulaşıyorsunuz. Daha da yürürseniz Vitosha Caddesi‘ndesiniz. Buraları dün yürümüştük. Yeri gelmişken biraz katedral hakkında bilgi vermek iyi olur. Bugünkü yapının yerinde ilk olarak 10. yüzyılda ahşap bir kilisenin var olduğu tahmin ediliyor. Bu kilise yüzyıllar boyunca yangınlar ve depremlerle defalarca hasar görmüş, 19. yüzyılın ortalarında ise bugünkü büyük, anıtsal taş yapının temelleri atılmış.
Katedral, Bulgaristan tarihinin en kanlı terör eylemlerine tanıklık etmiş. 16 Nisan 1925’te, Çar III. Boris’in de katılması beklenen bir cenaze töreni sırasında, Bulgar Komünist Partisi’ne bağlı askeri bir kanat katedralin ana kubbesini patlatmış. Çar suikasttan şans eseri kurtulmuş, ancak patlamada aralarında çok sayıda üst düzey askeri ve siyasi figürün de bulunduğu 150’den fazla kişi hayatını kaybetmiş. Patlamada büyük oranda yıkılan katedral, sonraki yıllarda aslına sadık kalınarak fakat daha büyük bir kubbe ve modern dokunuşlarla yeniden inşa edilmiş ve 1933 yılında bugünkü görünümünü almış.
Metro alt geçitlerinden ve pasaj bağlantılarından çıkınca, antik Roma kalıntılarının hemen arkasında, Cumhurbaşkanlığı binasının iç avlusunda sizi başka bir tarihi bina karşılayacak: Burasının adı Sveti Georgi Rotondası.
4. yüzyıldan kalma bu yapının Roma döneminde ilk inşa edildiğinde bir kilise değil; yuvarlak (rotunda) mimariye sahip bir kamu binası, hamam kompleksi parçası veya vaftizhane olduğu tahmin ediliyor. Bu tarihi yapı bazı kaynaklarda Sveti Georgi Kilisesi ya da Aziz Georgi Rotundası adıyla da karşınıza çıkabilir. Sofya’nın en eski binası unvanına sahip olan bu yapı, günümüzde hala aktif olarak hizmet veren bir kilise. Biz oradayken mimarlık veya güzel sanatlar öğrencileri tarihi kalıntıların arasında binayla ilgili eskiz çalışmaları yapıyorlardı.
Yine başka bir pasajdan daha geçince Cumhurbaşkanlığı Binası’nın ön tarafına çıktık. Sveti Georgi Rotondası’nı bir avlu gibi çevreleyen o heybetli ve devasa bina, Bulgaristan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Ofisi ve İdari Binası.
Bu bina tek başına inşa edilmemiş, 1950’li yıllarda dönemin komünist rejimi tarafından inşa edilen ve “Largo” adı verilen üç devasa Sosyalist Klasisizm (Stalinist mimari) binasından oluşan kompleksin sol kanadını oluşturuyor.
Kompleksin bu bölümü Cumhurbaşkanlığı Ofisi ile birlikte lüks bir otel (Sofia Balkan Palace) ve Eğitim Bakanlığı gibi idari birimler arasında bölünmüş.
Binanın meydana bakan ana giriş kapısının önünde geleneksel 19. yüzyıl kıyafetleri giymiş (beyaz tüylü kalpaklar ve kırmızı-beyaz üniformalar) Bulgar muhafız askerleri nöbet tutuyorlar. Cumhurbaşkanlığı kapısında her saat başı bu muhafızların gerçekleştirdiği oldukça katı ve estetik bir nöbet değişimi töreni yapılıyormuş ama biz denk gelmedik. Zamanımız kısıtlı olunca tören saatini de beklemedik.
Sofya’nın tam merkezindeki Bağımsızlık Meydanı‘nın (Nezavisimost) etrafını çevreleyen bu ikonik mimari topluluğun adı “Largo”. Largo, kelime anlamıyla geniş bir meydanı ifade ediyor. Bu devasa binaların ortaya çıkmasının elbette ideolojik bir hikayesi var.
İkinci Dünya Savaşı’ndaki ağır bombardımanların ardından Sofya şehir merkezinde açılan büyük boşluğu değerlendirmek isteyen yeni komünist rejim, 1950’li yıllarda gücünü kalıcı kılmak amacıyla burayı yepyeni bir idari merkez olarak tasarlamış. Güneydoğu Avrupa’daki Sosyalist Klasisizm akımının en pürüzsüz örneklerinden biri olan bu mimari bütünlüğün asıl amacı; sokaktan geçen sıradan bir vatandaşa devletin mutlak gücü karşısında ne kadar “küçük ve aciz” olduğunu hissettirmek.
U şeklinde simetrik olarak yerleştirilmiş üç devasa kütleden ortadaki Ana (Doğu) Blok, eski Bulgar Komünist Partisi Genel Merkezi binası. Meydanın tam merkezinde, 70 metrelik devasa kulesiyle dikkatleri üstüne toplayan bina bugün Bulgaristan Ulusal Meclisi tarafından idari bina olarak kullanılıyor. Eskiden bu binanın tepesinde devasa kırmızı komünist bir yıldız bulunuyormuş. Ancak rejim değişikliği ile yerinden sökülmüş ve yerine Bulgaristan bayrağı çekilmiş.
Bu binanın tam karşısındaki meydanda bulunan büyük Lenin heykeli de kaldırılarak yerine bugün yukarıda fotoğrafını gördüğünüz görkemli Azize Sofya Anıtı yerleştirilmiş. Heykel halk arasında ‘Azize Sofya’ olarak anılsa da, elindeki baykuş ve defne yaprağı gibi semboller yüzünden aslında antik çağın ‘bilgelik tanrıçası’ pagan figürlerini andırıyor. Bu yüzden Bulgar Kilisesi tarafından ilk yapıldığında pek hoş karşılanmamış.
Yukarıdaki fotoğrafta sol tarafta yer alan yapı, komplekse ait Kuzey Bloku olarak inşa edilmiş. Bu anıtsal bölüm günümüzde Bakanlar Kurulu binasına ev sahipliği yaparken, hemen bitişiğinde ise o tarihi devlet mağazası olan TSUM (TZUM) alışveriş merkezi yer alıyor. Alışveriş merkezi” dendiğine bakmayın; günümüzde burası eski ihtişamını yitirmiş durumda. Artık içerisi daha çok ofis alanlarına ve az sayıda lüks butiğe ev sahipliği yapıyor. 2000’li yıllarda yapılan metro çalışmalarıyla meydanın altındaki antik Roma kenti Serdika kalıntıları gün yüzüne çıkarılınca, alanın ortası yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz gibi cam kubbelerle kapatılmış.
Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz ve Sveti Georgi Rotondası’nı iç avlusunda saklayan, bugün Cumhurbaşkanlığı Ofisi, Eğitim Bakanlığı ve lüks bir otelden oluşan yapı ise mimari kompleksin Güney Bloku‘dur. Largo’nun tam ortasında durduğunuzda; en altta Roma sokaklarını, tam ortada Orta Çağ kiliselerini, yukarı baktığınızda sert komünist blokları ve o binaların içinde çalışan modern Avrupa Birliği üyesi demokratik Bulgaristan kurumlarını bir arada görebilirsiniz. Dünyada bu kadar farklı ideolojik katmanın bu denli iç içe geçtiği çok az meydan vardır.
Sofya’nın o devasa komünist dönem binalarının (Largo) gölgesinde yürürken, adımlarınızın güneşte altın gibi parıldayan, sıra dışı bir zemine bastığını fark edeceksiniz. Yerel halkın “Sarı Tuğlalar” dediği bu yol, sadece bir kaldırım düzenlemesi değil; üzerinde yürüdüğünüz kentin en gizemli, en şöhretli ve bugün yasal olarak koruma altına alınmış en önemli tarihi sembolüdür.
Peki, Sofya’nın tam merkezini kaplayan bu sarı taşların ardındaki sır nedir? Şehirdeki en yaygın efsaneye göre bu taşlar, Bulgar Çarı Ferdinand’a Avusturya-Macaristan hanedanından gelen romantik bir düğün hediyesidir. Resmi kayıtlar ise kenti çamurdan kurtarmak isteyen vizyoner bir belediye başkanının 1907’de Alman bankalarından kredi çekerek yaptırdığı büyük bir Avrupa yatırımı olduğunu söylüyor. Bu taşlar boyalı granit veya beton değildir. Budapeşte yakınlarında çıkan çok nadir bir killi toprağın 1300 derece fırınlarda preslenerek pişirilmesiyle elde edilen özel birer seramik şaheseridir. Kendine has sarı renk boya değil, bu özel toprağın öz rengidir; yani taşı kırsanız bile içi de dışı gibi altın sarısıdır. Bugün Bulgaristan’da köklü, zengin ve şehir merkezinde yaşayan lüks hayatları tanımlamak için hala“Sarı tuğlaların üzerinde doğmuş” deyimi kullanılırmış. Orijinal madenleri ve fabrikaları yüzyıl önce kapandığı için yenisi bulunamayacağından belediye sökülen her bir taşı numaralandırarak gözü gibi koruyormuş.
Cumhurbaşkanlığı Çalışma Ofisi’nin bulunduğu Güney Bloku binasından yürümeye devam ettiğimiz zaman, hemen karşı tarafta Sofya Ulusal Arkeoloji Müzesi‘ni görüyorsunuz. Burası aslında 1474 yılında Fatih Sultan Mehmet’in vezirlerinden Mahmut Paşa tarafından yaptırılan ve Osmanlı döneminde ‘Büyük Cami‘ olarak anılan Sofya’nın en eski cami yapısı. Bulgaristan’ın bağımsızlığının ardından kütüphane ve hastane gibi farklı amaçlara hizmet eden bu devasa yapı, 19. yüzyılın sonunda ülkenin ilk resmi müzesi olarak kapılarını açmış. Biz bu seyahatimizde müzeyi gezemedik ama içeride Traklar, Antik Roma ve Bizans dönemlerine ait paha biçilemez eserler sergileniyor. Bir daha Sofya’ya gelirsek, burası mutlaka gezilecekler listemizin başında yer alacak. Zira Sofya’nın tam merkezinde, eski bir Osmanlı camisinin kubbesi altında Vulçitrun Trak Hazinesi’nin altınlarını ve Roma mozaiklerini incelemek, kentin o çok katmanlı, kozmopolit ruhunu hissetmek benzersiz bir deneyim sunacaktır.
Sofya’nın sarı taşlı yollarında yürümeye devam edip kentin en huzurlu köşelerinden biri olan Şehir Bahçesi’ne (City Garden) ulaştığımızda, karşımızda tüm görkemliğiyle Sofya’nın en zarif, en fotojenik binalarından biri belirdi: Ivan Vazov Ulusal Tiyatrosu. Tiyatroya ismi verilen İvan Vazov, Bulgar edebiyatının kurucusu, şairi ve yazarı olarak kabul edilen “Bulgar Edebiyatının Babası” unvanına sahip çok önemli bir figür. 1907 yılında açılan bina, tıpkı sarı taşlar gibi kentin Avrupai çehreye büründüğü o vizyoner dönemin bir parçası olarak kabul ediliyor. Binanın hemen önündeki parkta bulunan çeşmeli havuz biz orada iken halen faaliyete geçmemişti.
Amacımız Aleksandr Nevski Katedrali’ne gitmek ve yol üzerinde bulunan önemli tarihi binaları da kaçırmamak. Tiyatro binasının önünden sol yana doğru Dyakon Ignatiy Caddesi boyunca yürüyünce karşımıza zarif, sarı bir bina çıkacak. Bu tarihi bina Eski Kraliyet Sarayı‘dır. Bina günümüzde iki önemli kuruma ev sahipliği yapıyor: Kurumlardan birisi Ulusal Sanat Galerisi, diğeri ise Ulusal Etnografya Müzesi. Tıpkı Arkeoloji Müzesi gibi, bu bina hikayesinin ardında da Osmanlı dönemi eseri olma gerçeği var. Burası başlangıçta Osmanlı’nın Sofya’daki yönetim merkezi olan Paşa Konağı idi. Bulgaristan özerklik kazanıp başkentini Sofya’ya taşıyınca, ilk Bulgar Prensi Alexander Battenberg döneminde (1880-1882) bu konak Viyanalı mimarlar tarafından baştan aşağı yenilenerek görkemli bir kraliyet sarayına dönüştürüldü. Bulgaristan’ın çarlık dönemindeki balolarına, kraliyet ailesinin günlük yaşamına ve resmi kabullerine bu odalar tanıklık etti.
Binanın o zarif Viyana Baroku tarzındaki pencerelerine bakarken, tarihin en asil ve gururlu gecelerinden birini hayal etmeden geçemiyoruz. Takvimler 11 Mayıs 1914’ü gösterdiğinde, bu sarayın balo salonu muazzam bir diplomasi hamlesine sahne olmuş. Sofya’da Askeri Ataşe olarak görev yapan Mustafa Kemal, Çar’ın düzenlediği maskeli baloya İstanbul’dan özel olarak getirttiği görkemli bir yeniçeri kıyafetiyle katılmış. Avrupalı diplomatların şaşkın bakışları arasında gecenin en çok konuşulan ismi olan ve kostüm yarışmasında birincilik kazanan Mustafa Kemal, Osmanlı’nın asaletini bu sarayın duvarları arasında tüm dünyaya bir kez daha ilan etmiş. O muhteşem insanın, o gece taşıdığı kıyafet içindeki halini yukarıda soldaki küçük fotoğrafta görüyorsunuz. Rejimin komünizme geçmesiyle birlikte saray kamulaştırılmış ve halkın ziyaret edebileceği müzelere dönüştürülmüş.
Yolumuz üzerinde sadece dışarıdan fotoğrafladığımız diğer bir mekan ise Sveti Nikolay Mirlikiyski Rus Kilisesi. Yeşil çatısı ve saf altından yapılmış 5 adet soğan kubbesiyle şehrin en masalsı yapılarından birisi. 1914 yılında, Rus diplomatik misyonunun ibadeti için eski bir Osmanlı camisinin yerine inşa edilen bu kilise, 17. yüzyıl Moskova kilise mimarisinin esintilerini taşıyor.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Bulgaristan’ın Osmanlı yönetiminden ayrılmasını sağlayan Rus Çarı II. Aleksandr’ın anısına dikilen ve İntercontinental Oteli’nin ön taraflarında bulunan Kurtarıcı Çar Anıtı‘nı sağ yanımıza alıp yolumuza devam edince karşımıza Aleksandr Nevski Katedrali çıktı. Bu katedralin içini gezdik.
ALEKSANDR NEVSKİ KATEDRALİ
Sofya şehrinin simgesi Aleksandr Nevski Katedrali‘dir. 1882 yılında temeli atılan ve yapımı 1912 yılına kadar süren katedral, Rus mimar tarafından tasarlanmış.
Güneş altında ışıl ışıl parıldayan devasa altın kubbelere bakarken, aslında sadece bir kilisenin önünde değil, tüm Balkanlar’ın en büyük ikinci Ortodoks mabedinin önünde durduğunuzu aklınıza getirmenizi isterim. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda hayatını kaybeden binlerce askerin anısına inşa edilen bu Neo-Bizans şaheseri, 10 bin kişiyi aynı anda içine alabilecek kadar devasa bir büyüklüğe sahip. İçerideki mistik loşluğu aydınlatan dev şamdanların altında yürürken; İtalyan mermerlerinin, el işi fresklerin ve paha biçilemez ikonaların büyüleyici detayları arasında kayboluyorsunuz.
En yüksek noktası tam 53 metre olan katedralin çan kulesinde 12 adet devasa çan bulunuyormuş. Bu çanların toplam ağırlığı 23 ton ve en büyük olan çanın ağırlığı ise yaklaşık 12 tonmuş. Çanlar çalındığında sesinin 30 kilometre uzaklıktan bile duyulduğu yazılıyor.
Aleksandr Nevski Katedrali’nin hemen yanıbaşına Sofya’nın en eski ikinci kilisesi olan Ayasofya Kilisesi bulunuyor. Geçmişi 6. yüzyıla, yani Bizans İmparatoru I. Justinianus dönemine (İstanbul’daki Ayasofya ile aynı dönemlere) kadar uzanır. Zamanında şehrin en görkemli yapısı olduğu için, 14. yüzyılda şehre “Sofya” (Bilgelik) adının verilmesine bu kilise vesile olmuş. Yani şehrin isim babası olan bu bina olmasaydı, şehrin adı hala Roma dönemindeki gibi Serdika kalabilirdi.
AYASOFYA KİLİSESİ
16. yüzyılda Osmanlılar şehri fethettikten sonra burayı camiye dönüştürmüşler ve adı “Siyavuş Paşa Camisi” olmuş. Ancak 19. yüzyıldaki büyük depremlerde minaresi yıkılınca ve bu sırada içerideki bazı görevliler hayatını kaybedince halk arasında uğursuz sayılmış, cami olarak kullanımı terk edilmiş ve bir süre depo/itfaiye kulesi olarak kullanılmış. Sonra yeniden kiliseye dönüştürülmüş.
Bu gezilerden sonra iyice acıktığımızı fark edince zorunlu yemek molası verdik. Herkes bir yere dağıldı. Biz yakındaki bir hamburgerciyi tercih ettik. Hamburger sonrası yakınlarda bulunan Jimmy’s’de yediğimiz tatlı ve dondurma ise nefisti. Esas yorgunluğumuzu buradaki tatlı ve kahve molamızda attık. Mekanın karşısında Doktorlar Parkı diye bir de park var. Tüm bu mekanlar Şipka Sokağı’nda bulunuyor.
Sofya sokaklarında gezmeye devam ederken, bizi esas bekleyen muazzam sürpriz Krakra Sokağı’nın sonuna varınca karşımıza çıktı: Sărmadžiev (Sarmaciyev) Konağı. Aslında burası Sofya’da mutlaka görmek istediğim yerlerin başında geliyordu; fakat hiçbir harita araması yapmadan “pat” diye bu konağın önüne çıkmak beni çok mutlu etti.
Sofya’nın en prestijli caddelerinden biri olan Çar Osvoboditel Bulvarı üzerinde yer alan Sarmacıyev Konağı şehrin mimari mücevherlerinden birisi. Bina, 1903 yılında ünlü Bulgar hukukçu, diplomat ve finansör Haralampi Sărmadžiev tarafından kendisi, eşi ve beş çocuğu için özel bir konut olarak yaptırılmış. Ne yazık ki Sărmadžiev bu muhteşem evde çok uzun süre yaşayamamış, taşındıktan birkaç yıl sonra, 1908’de genç yaşta hayatını kaybetmiş. Benim burada konu etmeye çalıştığım kısım tabii ki bu talihsiz Bulgar hukukçu-diplomat değil. Konunun bizi ilgilendiren kısmı yine Mustafa Kemal Atatürk. Sărmadžiev’in vefatından sonra ailesi evi kiraya vermiş.
İşte bu dönemde bina, Türk diplomasisi ve Mustafa Kemal Atatürk için unutulmaz bir mekan haline gelmiş. Osmanlı Yönetimi binayı 1914 yılında kiralayarak elçilik ikametgahı yapmış ve Sofya’ya Askeri Ataşe olarak atanan Mustafa Kemal Atatürk, bu binanın birinci katındaki odada çalışmış. Günümüzde de bu oda, Atatürk’ün anısını yaşatmak adına aslına uygun olarak döşenmiş bir “Atatürk Anı Odası” olarak korunuyormuş. Genç Türkiye Cumhuriyeti, Atatürk’ün bizzat çalıştığı ve çok sevdiği bu binayı 1916 yılında satın almış. O tarihten beri bina Türkiye Cumhuriyeti Sofya Büyükelçiliği Rezidansı olarak hizmet veriyor.
AZİZ KİRİL VE METODİY MİLLİ KÜTÜPHANESİ
Buluşma saatimiz yaklaştıkça adımlarımızı hızlandırıp buluşma yerimize doğru yönlendik. Sofya bir gün gezme ile asla bitecek bir yer değilmiş. Bunu yaşayarak öğreniyoruz. Yürüyüş sırasında önce Aziz Kiril ve Metodiy Milli Kütüphanesi önünden geçtik. Bulgaristan’ın Osmanlı yönetiminden ayrılmasının hemen ardından, 1878 yılında kurulmuş. Bu yönüyle modern Bulgaristan’ın en eski kültür kurumu olarak kabul ediliyor. Kütüphane, Slav alfabesini (Kiril alfabesi) geliştiren ve Slav dünyasında “Kutsal Aydınlatıcılar” olarak kabul edilen Aziz Kiril ve Metodiy kardeşlerin adını taşıyor. Zaten binanın hemen önünde bu iki kardeşin ikonik, devasa bir heykeli bulunuyor. Bu yazıyı hazırlarken çok trajikomik bir bilgiye de rastladım. Sizlerle paylaşayım; 1931 yılında Türkiye’deki Maliye Arşivi’nde bulunan tonlarca Osmanlı belgesi, “hurda kağıt” olarak vagonlarla Bulgaristan’daki bir kağıt fabrikasına satılmış. Bulgar yetkililer trenlerin içindeki malzemelerin paha biçilemez devlet arşivleri olduğunu fark edince trenleri durdurmuş ve bu belgeleri kurtararak bu Millî Kütüphane’ye teslim etmişler. Bu nedenle bu kütüphane Balkanlar ve Osmanlı tarihi çalışan Türk tarihçileri için en önemli uğrak noktalarından biri haline gelmiş.
Milli Kütüphane’den birkaç adım ötede, Sofya’nın entelektüel kalbi olan Sofya Üniversitesi yükseliyor. Ön cephenin o muazzam kavisli mimarisini ve binayı şehre armağan eden Georgiev kardeşlerin anıtsal heykellerini fotoğraflarken, karşınızdaki yapının sadece bir okul değil; küllerinden doğan modern bir ülkenin bilimsel ve estetik gövde gösterisi olduğunu fark ediyorsunuz. Biz bu güzel binanın içine bir göz atmayı ihmal etmedik.
SOFYA ÜNİVERSİTESİ İÇ MEKANI
Artık İstanbul’a dönüş için buluşma ve havalimanına gitme zamanı. Sofya, bir güne ancak bu kadar sığabilirdi. Bu yazıyı yazarken de fark ediyorum ki hiç durmadan yürümüş ve rotamız üzerinde mümkün oldukça çok yeri görmüşüz.
FİLİBE
Şimdi geriye dönüp baktığımda anlıyorum ki sadece Sofya değilmiş bizde bu kadar güzel anılar bırakan. Koprivştitsa’nın uyanış dönemini fısıldayan sokakları, Kazanlık’ın mistik vadileri, Lofça’nın doğası, Veliko Tırnovo ve Arbanasi’nin Orta Çağ ihtişamı, Şumnu’nun anıtları, Filibe’nin simetrik evleri ve Arnavut kaldırımları… Tüm bu durakları üst üste koyunca, Balkanlar’ın kalbine ne kadar derin ve bütünsel bir yolculuk yaptığımızı çok daha net görüyorum. Tarihin, dostluğun, vizörümüze takılan o muazzam gün doğumu ve gün batımı ışıklarının peşinde geçen, her anı ilmek ilmek işlenmiş harika bir rota oldu. Gezimizin programını yolladığım firmalar “bu program yapılamaz” demişlerdi ama Easy Bulgaria Travel‘dan sevgili Pavlina ve gezi boyunca rehberliğimizi yapan Beyhan Necip sayesinde program neredeyse firesiz gerçekleşti. Onlara bir defa daha teşekkür etmeyi borç biliyorum. En büyük teşekkürü ise geziyi beraber gerçekleştirdiğimiz gezi dostlarıma yapıyorum. Onların uyumu ve sabrı olmasaydı program daha hafif bile olsaydı yapılamazdı.
Heybemizde asırlık hikayeler, hafızamızda çok katmanlı kültürlerin izleri ve ruhumuzda yeni rotaların heyecanıyla evimize döndük. Bir sonraki yolculukta, yeni coğrafyaları adımlarken tekrar buluşmak dileğiyle…
Sofya’nın gri bir Doğu Bloğu şehri olduğu algısının ardında, aslında içine daldıkça insanı büyüleyen, Avrupa’nın köklü ve çok katmanlı başkentlerinden biri saklı. İtiraf edeyim ki bu tur rotasını hazırlarken Sofya’ya karşı başlangıçta biraz mesafeliydim. Beni ikna eden ve Sofya’yı listeye ekleten asıl güç, UNESCO mirası Boyana Kilisesi ile zengin koleksiyonuyla ünlü Ulusal Tarih Müzesi’ne duyduğum meraktı. Bu temkinli adımlarla Sofya’ya sadece bir gece ve bir gün ayırma hatasına düştük; oysa şehir daha ilk saatlerinde ezberimizi bozdu. Burası kesinlikle aceleye getirilmeden, sindire sindire gezilmeyi hak ediyormuş. Burgaz, Nesebar ve Varna gibi kıyı şehirlerini bir sonraki o kısa sahil seferine saklamıştım. Kim bilir, belki ileride bu eksik kalanları Veliko Tırnovo, Sofya ve Vidin ile harmanlayıp, bambaşka bir Bulgaristan keşfine çıkarız?
BOYANA KİLİSESİ
Sofya, ilk bakışta kendisini hemen ele vermeyen, gizemini korumayı seven esrarengiz bir şehir. Dışarıdan yansıyan o mesafeli Doğu Bloğu havası, aslında sadece en üstteki ince bir kabuktan ibaret. Bu kabuğu azıcık araladığınızda ise karşınıza 7.000 yıllık devasa bir tarih katmanı, Roma İmparatorlarının hayran kaldığı şifalı termal kaynaklar ve UNESCO tescilli Orta Çağ sanat eserleri çıkıyor. Burayı gezmelisiniz; çünkü Sofya size hem komünizmin devasa beton anıtsallığını hem Avrupa’nın en yeşil başkentlerinden birinin huzurunu hem de balkan sıcaklığını aynı gün içinde sunabiliyor. Tüm bu nedenlerle Sofya, bir günden çok daha fazlasını vaat eden sürprizli bir keşif rotası.
Günün gezi programına sabah Boyana Kilisesi ve sonrasında Ulusal Tarih Müzesi gezileri ile başlayacağız. Bu geziler sonrasında saat 18:00’e kadar Sofya’da gezebileceğimiz tüm yerleri gezme niyetimiz var.
BOYANA KİLİSESİ BAHÇESİ
Boyana Kilisesi’ne kapıdan bilet alarak girmek mümkün olsa da bu süreç planlarınızı biraz zorlayabilir. Çünkü gün içinde rehberli büyük tur grupları ile bireysel ziyaretçilerin giriş saatleri birbirinden tamamen ayrılmış durumda. Eğer gezinizi bizim gibi bir acente aracılığıyla gerçekleştiriyorsanız, önceden resmi rezervasyon yaptırılarak belirli bir saat diliminde içeri girmeniz sağlanıyor. Örneğin bizim girişimiz için 09:15 – 09:30 aralığı rezerve edilmişti. Kilisenin hassas yapısını korumak adına içeriye her defasında en fazla 9 kişi alınıyor ve içeride sadece 10 dakika kalmanıza izin veriliyor. Bireysel gezginler ve 5 kişiden az küçük gruplar için günün geri kalanındaki saat dilimleri ayrılmış durumda. Ancak biletinizi oraya gittiğinizde gişeden alacağınız için, yoğunluğa bağlı olarak size çok sonrasına randevu verilebiliyor. Kalabalık günlerde bu bekleme süresi maalesef 1,5 – 2 saati bulabiliyormuş. Son olarak, kilise içinde fotoğraf çekmek kesinlikle yasak. Yazıda paylaştığım muazzam fresk görsellerini, sizler için açık kaynaklardan derledim.
Kilise, Vitoşa Dağı eteklerinde ve kaldığımız otelden 9 km kadar dışarıda. Grubumuzla bize ayrılan saatten önce Boyana Kilisesi’nde olduk. Hatta müze açılışını biz yaptık diyebilirim. Hava yağmurlu. Sofya’ya yağmurla geldik, yağmurla gidiyoruz.
Ana kapıdan geçtikten sonra, sizi çok güzel bir bahçenin içinden geçen keyifli bir yürüyüş yolu karşılıyor. Boyana Kilisesi, dışarıdan bakıldığında tuğla ve taş işçiliğiyle yükselen, son derece mütevazı ve küçük bir mahalle kilisesi izlenimi veriyor. Ancak kapısından içeri adım attığınız an, sanat tarihçilerinin burayı neden “Doğu Avrupa’nın Rönesansı” olarak adlandırdığını bizzat deneyimliyorsunuz. Çünkü o dönemdeki alışılagelmiş donuk Orta Çağ figürlerinin aksine, buradaki fresklerde insan yüzleri şaşırtıcı bir gerçekçilikle, duygu ve ifadelerle canlanıyor.
Kilise tek bir seferde inşa edilmemiş; yüzyıllar boyunca birbirine eklemlenen üç farklı mimari katmandan oluşmuş. 10. yüzyılın sonuna tarihlenen doğu bölümü, kilisenin en eski kısmı. Küçük, tek apsisli ve haç planlı yapısıyla klasik bir Erken Orta Çağ mimarisi sunuyor. Kilisenin asıl ününü kazandıran ve adeta bir şaheser kabul edilen orta bölümü ise 13. yüzyıla ait. İkinci Bulgar İmparatorluğu döneminde, bölgenin valisi olan Sebastokrator Kaloyan ve eşi Desislava’nın bağışlarıyla, mevcut doğu bölümüne iki katlı bu yeni alan eklenmiş. Kilisenin batı bölümü ise 19. yüzyıla, yani Bulgar uyanış dönemine tarihleniyor; yerel halkın bağışlarıyla genişletilen yapının en son ve en modern parçası.
Boyana Kilisesi’ni dünya çapında bir başyapıt haline getiren şey, 1259 yılında tamamlanan ve orta bölmeyi süsleyen ikinci katman freskleri. O dönemde Bizans dünyasında ve Doğu Avrupa’da hakim olan sanat anlayışı, insan figürlerini tamamen ruhsuz, donuk, iki boyutlu ve ifadesiz çizmeyi emrediyordu. Ancak “Boyana Ustası” olarak bilinen anonim ressam (ve ekibi), bu kalıpları tamamen yıktı. İtalya’da Giotto’nun Rönesans’ın temellerini atan freskleri yapmasından onlarca yıl önce, Boyana Ustası figürlere üç boyutlu derinlik, gerçekçi anatomik oranlar ve psikolojik ifadeler kazandırdı. Kilisedeki azizlerin ve İsa tasvirlerinin yüzlerine baktığınızda canlılık, hüzün ve şefkat gibi saf insan duygularını okuyabilirsiniz.
Kilise duvarlarında, burayı fonlayan Vali Kaloyan ve eşi Desislava ile dönemin Bulgar Çarı Konstantin Tih ve Çariçe İrina’nın birebir portreleri yer alıyor. Bu portreler, 13. yüzyıl saray kıyafetlerini, kumaş dokularını ve dönemin gerçek insan yüzlerini günümüze taşıyan en eski ve değerli görsellerdir.
Bağışçıların portreleri yanı sıra Bulgar azizi Rilalı İvan’ın bilinen ilk resmi de bu duvarlarda yer alıyor. Koruyucu aziz Aziz Nikolaos‘a adanmış günlük hayattan sahneler de var. İkinci kattaki “Aziz Panteleimon” şapelindeki freskler aynı döneme ait, ancak üslup bakımından farklılık gösteriyor. “Müjde”, “Havarilerin Komünyonu”, “Çarmıha Gerilme”, “Diriliş” ve Aziz Panteleimon’un hayatından sahnelerin bazı bölümleri duvarlara resmedilmiş.
Boyana Kilisesine biz iki grup halinde girdik. İçeride bir rehber ve arkada sizi gözleyen görevli dahil iki kişi sizlere eşlik ediyor. Sizlerle bir bağlantı paylaşacağım. Çok faydalanacak ve kilise içini sanal ortamda gezebileceksiniz.
Kilisenin arka tarafına doğru bir mezar göreceksiniz. Bu mezar Bulgaristan Kralı (Çarı) I. Ferdinand’ın ikinci eşine ait. Kendisinin Boyana Kilisesi bahçesinde mezarının bulunmasının sıradan bir kraliyet defin yerinden çok daha derin bir anlamı var.
20. yüzyılın başlarında, Boyana köyünün sakinleri mevcut kiliseyi küçük ve yetersiz buldukları için yıkıp yerine daha büyük bir kilise yapmak isterler. Ancak Çariçe Eleonora, kilisenin tarihi ve sanatsal değerini fark ederek yıkıma bizzat karşı çıkar. Köylülere yeni bir kilise yapmaları için kendi bütçesinden başka bir arazi bağışlar ve Boyana Kilisesi’nin günümüze kadar yıkılmadan, orijinal haliyle ulaşmasını sağlar. Öldükten sonra da vasiyeti üzerine bu kilisenin bahçesine gömülür.
Bahçeyi gezerken göreceğiniz ve bahçenin en dikkat çekici unsurlarından olan Kuzey Amerika sekoya ağaçları Çar I. Ferdinand tarafından o dönem diktirilmiş.
Sofya Ulusal Tarih Müzesi, sadece barındırdığı muazzam koleksiyonla değil, içine yerleştiği sıra dışı bina ve konumla da Balkanlar’ın en etkileyici kültür duraklarından birisi. Burası, Bulgaristan’ın son komünist diktatörü Todor Jivkov’un eski resmi başkanlık konutu. Rejimin adı komünizm de olsa, sosyalizm de olsa, başkanlık sistemi de olsa itibardan tasarruf olmuyor! Vatandaştan ise fedakarlık istenir ve onun için hayatı idame ettirecek şartlar yeterlidir…
1970’lerin sonlarında inşa edilen bina, dönemin Sovyet bloklarında güç ve ihtişamı simgeleyen Brütalist mimari tarzının en anıtsal örneklerinden birisi kabul ediliyor. Dışarıdan bakıldığında devasa beton bloklar ve keskin geometrik hatlar göze çarpıyor.
İçeri girdiğinizde ise sizi devasa mermer merdivenler, yüksek tavanlar, ahşap oymalar, dev avizeler ve komünist elitlerin lüksünü yansıtan geniş pencereler karşılıyor. Konutun yeri de tesadüfen seçilmemiş. Şehrin gürültüsünden uzak, Vitoşa Dağı’nın hemen eteklerinde yer alıyor. Müze salonlarında yürürken, dev pencerelerden içeri süzülen Vitoşa Dağı’nın o heybetli ve yeşil manzarası, sergilenen binlerce yıllık eserlere harika bir fon oluşturuyor. 1973’te kurulan Ulusal Tarih Müzesi, aslında daha önce Sofya Adalet Sarayı’ndaydı. Ancak 2000 yılında alınan kararla, komünist geçmişin bu en sembolik yapısı, tüm Bulgaristan tarihinin sergilendiği bir hafıza merkezine dönüştürülmüş.
Müze, 650.000’den fazla esere ev sahipliği yaparak Bulgaristan’ın en büyük müzesi unvanını elinde tutuyor. Ancak alan o kadar devasa olmasına rağmen, bu zenginliğin sadece %10’luk bir kısmı ana salonlarda sergilenebiliyor. Sergi, kronolojik olarak 5 ana salona ve dönemsel temalara ayrılmış durumda;
Müzenin şüphesiz en büyüleyici kısmı, M.Ö. 4. yüzyıla tarihlenen ve dünyaca ünlü olan Panagyurişte Trak Altın Hazinesi‘dir. Trak krallarına ait olan bu som altın ritonlar (içki kapları), amforalar ve göğüslükler, antik dünyadaki işçiliğin ne kadar kusursuz olduğunu kanıtlar nitelikte. Bunun yanı sıra Valçitran ve Rogozen hazineleri de burada sergileniyor.
Bir başka salonda 7. ve 14. yüzyıllar arasındaki Birinci ve İkinci Bulgar İmparatorluğu dönemlerine ait zengin takılar, madeni paralar, kilise ikonaları ve savaş aletleri sergileniyor. Tam bu noktada hemen yakınındaki Boyana Kilisesi ile bağ kurmak çok kolaylaşıyor.
1396-1878 yılları arasındaki Osmanlı Dönemi ve Bulgar Uyanışı dönemlerini kapsayan salonda, bağımsızlık mücadelesi, kilise uyanışı ve o dönemin geleneksel kıyafetleri, zanaat ürünleri yer alıyor. Hatta o dönemki bir uyanış okulunun (Rönesans okulu) canlandırması da müzede mevcut.
Bir başka salonda ise 1878 sonrası Üçüncü Bulgar Krallığı ve Yakın Tarihe ait eserler var. Modern Bulgaristan’ın kuruluş belgeleri, Bulgaristan’ın ilk anayasası ve bağımsızlık kararnamesi gibi çok önemli siyasi belgeler de bu salonda koruma altında.
Müzenin önündeki devasa yeşil bahçede ise Roma, Bizans ve Grek dönemlerine ait antik taş sütunlar, lahitler ve taş anıtlar sergileniyor.
Müzenin özellikle Trak Hazineleri bölümü çok zengin ve çok önemli eserleri barındırıyor. Biz de en çok vakti buraya ayırdık.
Gezimizde İvraca ve Rusçuk’da olduğu gibi Bölgesel Tarih Müzelerini de gezmeye çalıştık. Ama olur da bunları gezme şansınız yoksa Sofya’da ki Ulusal Tarih Müzesini gezmeyi asla ihmal etmeyin. Biz 3 saate yakın zamanı buraya ayırdığımız halde, en azından bana, yaptığımız müze gezisi yetmedi.
Sofya’ya ait bu yazı bölümü kaçınılmaz şekilde fotoğraflarla dolu oldu. En iyisi Sofya gezimizin kalan kısmını ayrı bir bölüm olarak anlatayım. Orada da çok güzel fotoğraflar olacak.
Daha önce de sıkça bahsettiğim gibi; bizim için bir şehri keşfetmenin en güzel yolu, sabah uykumuzdan ödün verip o sessiz saatlerde sokaklara karışmaktır. Lofça’da yeni güne başlarken de rotamız bu tutkuyla şekillendi. Dün bu güzel şehri Lofça yapan durakların çoğunu gezmiştik ama bu sabah planımız farklı. İlk iş, Eski Üstü Kapalı Köprü’yü o sessizliğinde yakalamak; ardından dün ziyaret edemediğimiz Deli Hamam ve Lofça’nın ayakta kalan tek camisi Merkez (Çarşı) Cami‘yi kadrajımıza almak. Son olarak da Varosha Mahallesi’nin Arnavut kaldırımlı sokaklarını takip ederek zirvedeki kaleye tırmanacağız. Bakalım bu erken saatte kale kapılarını bize açacak mı?”
Köprüyü sabahın sakinliğinde fotoğrafladıktan sonra nehir kenarını takip ederek Deli Hamam’a ulaştık. Deli Hamam yaklaşık 400 yıllık bir Osmanlı eseri ve Bulgaristan genelinde aktif bir halk hamamı olarak 1990’ların başına kadar hizmet vermiş son Osmanlı hamamı olma özelliğini taşıyor.
DELİ HAMAM
Merkezdeki büyük kubbe; aşağıya doğru sırasıyla sekizgen, on altıgen ve dairesel üç farklı kasnak üzerinden yükselirken, en tepesinde ise altıgen bir aydınlatma feneri barındırıyor. Yapının mimari açıdan en büyüleyici yönü, antik Roma döneminden beri bilinen ve Osmanlı hamam mimarisinde de karşımıza çıkan ‘hipokaust’ (alttan ısıtma) sistemine sahip olması. Dışarıdaki ocaklarda (külhan) ısıtılan sıcak hava ve su, hamamın zemin altındaki kanallardan ve duvar içlerindeki borulardan geçerek tüm yapıyı homojen bir şekilde ısıtıyor.
MERKEZ CAMİ
Eski Osmanlı kayıtlarında ve seyyahların notlarında Lofça, kentin büyüklüğünü özetleyen o meşhur ifadeyle ‘30 mihraplı bir şehir’ olarak anılırmış. Yani bir zamanlar bu sokaklarda otuz ayrı cami bulunur, otuz ayrı minareden ezan sesleri yükselirmiş. Bugün ise o otuz camiden, tarihin fırtınalarına direnebilen tek şahit, nehrin kenarında tüm mütevazılığıyla duran tarihi Merkez (Çarşı) Camisi.
Ancak burada bir muammadan bahsetmem gerekir… Bazı kaynaklarda bu yapının aslında asıl Çarşı Cami olmadığı, o yıkılan tarihi caminin kitabesinin getirilip buraya takıldığı yazıyor. Hatta asıl adının “Abacı Cami” olması gerektiği de güçlü bir iddia. Nitekim caminin karşısına geçip baktığınızda, bu iddialara hak vermeden edemiyorsunuz; zira yapı, bir ‘merkez cami’ olmak için fazlasıyla küçük ve iddiasız duruyor.
Lofça’nın sokaklarında geçmişin izini sürerken, tarihin o büyük ve kaçınılmaz muhasebesi de zihnimi kurcalıyor: Yaklaşık beş asırlık Osmanlı egemenliği boyunca bu topraklardaki eski uygarlıkların eserleri ne kadar zarar görmüştü; peki ya bağımsızlık sonrası Bulgar yönetimlerinin Osmanlı mirasına yaklaşımı nasıldı?
Aslında karşımızda iki farklı dönemin, iki farklı yıkım refleksi var. Osmanlı, bir ‘imparatorluk’ mantığıyla hareket ediyordu; fethettiği topraklardaki kiliseleri veya antik yapıları tamamen yok etmek yerine, çoğunlukla onları dönüştürmeyi (kiliseyi camiye çevirmek gibi) veya kendi mimari dokusuna eklemlemeyi seçti. Yani var olanı silmekten ziyade, üzerine kendi mührünü vurdu. 19. ve 20. yüzyıldaki ulus-devletleşme süreci ise bambaşka bir ideolojiyle geldi. Yeni kurulan Bulgar yönetimi için Osmanlı mirası, unutturulması gereken bir boyunduruk dönemi olarak görüldü. Bu yüzden camiler, medreseler ve kervansaraylar dönüştürülmek yerine; sistemli bir kimlik silme operasyonuyla, şehir planlaması veya yol yapımı bahane edilerek kökten yıkıldı.
Osmanlı, vergilerini vermeleri şartı ile tebaası olan halkların kimliğini asırlar boyu adeta bir buzdolabında saklar gibi, kendi iç işleyişinde muhafaza etmişti. Örneğin, inşa edilecek kiliselerin camilerden daha yüksek olmaması şartını koşsa da Bulgar halkının kendi mabetlerini yapmasına, ibadetlerini ve dillerini sürdürmesine izin vermişti; sınırları belli bir hiyerarşi içinde de olsa onlara var olma alanı tanımıştı. Ancak o muhafaza edilen ulusal kimlik, 19. yüzyılda modern bir ulus-devlet olarak uyandığında, kendi varlığını kanıtlamanın ilk yolunu geçmişin izlerini silmekte buldu. Asırlarca altında yaşanılan o imparatorluk şemsiyesi, yeni düzen için unutturulması gereken bir gölgeye dönüştü. Dönemsel Kırcali isyanlarının ve eşkiya hareketlerinin yarattığı tahribatları bir kenara bırakırsak; Osmanlı’nın bu coğrafyadaki yıkıcı yüzü, daha çok isyan dönemlerinde ortaya çıkan askeri öfke ve cezalandırma refleksleriyle sınırlı kalmıştı. Buna karşın, bağımsızlık sonrası Osmanlı eserlerine uygulanan kurumsal yıkım; anlık bir öfkenin değil, yeni bir gelecek inşa etmek adına ‘geçmişin tapu kayıtlarını haritadan silmeyi’ amaçlayan, planlı ve ideolojik bir hafıza operasyonuydu.
Kısacası Osmanlı, bu topraklardaki eski kültürleri tamamen yok etmeyip dönüştürerek geleceğe taşımıştı. Oysa bağımsızlık sonrası kurulan yeni rejim, eskiyi dönüştürerek yaşatmak yerine, geçmişe ait ne varsa haritadan tamamen silme yoluna gitti. Bugün Lofça’da 30 camiden sadece birinin ayakta kalması, işte bu ‘silme’ refleksinin en somut kanıtı. Nitekim bugün Lofça’da, Rusçuk’ta ya da diğer Bulgar şehirlerinde karşımıza çıkan o tek tük Osmanlı eseri; aslında zamanın, savaşların ve bu ideolojik fırtınaların arasından sağ çıkmayı başarmış birer mucize abidesidir.
On günlük koca bir macerayı geride bırakıp başladığımız noktaya, Bulgaristan’ın kalbi Sofya’ya geri dönüyoruz. Ama dönüş yolculuğumuz bile tek başına bir serüven! Bugün, tarihin izindeki Plevne‘den geçip, doğanın bir mucizesi olan Prohodna Mağarası’nda yürüyeceğiz. Ardından İvraca’da, ihtişamlı Trak hazinelerinin sırrını saklayan Vratsa Tarih Müzesi bizi bekliyor. Sofya’ya varacağımız bu akşam saatlerinden itibaren yarın gece İstanbul uçuşuna kadar olan tüm zamanımızı ise Sofya’ya ayırdık. Şehrin tam merkezindeki otelimize yerleşir yerleşmez, kalan her dakikayı Sofya’yı adım adım soluyarak değerlendireceğiz.
Plevne, Türk tarihi ve kolektif hafızası için haritadaki herhangi bir noktadan çok daha fazlası; kahramanlığın, askeri dehanın, fedakarlığın ve bir imparatorluğun o en onurlu direnişinin simgesi. Bu yüzden seyahat programımızı yaparken, hafızalarımıza kazınan o destansı Plevne Savunması’nın gerçekleştiği topraklara ayak basacak olmak, bu gezide beni en çok heyecanlandıran anlardan biriydi.
Plevne’ye doğru yola çıktığınızda, ister istemez yüksek surlarla çevrili heybetli bir kale göreceğinizi hayal ediyorsunuz. Oysa buradaki mucize taşta değil, toprakta gizli… Gazi Osman Paşa, askeri literatüre geçecek bir dehayla, devasa surlar yerine toprak siperler ve tabyalar inşa ederek modern siper savaşının ilk başarılı örneklerini tam da üzerinde durduğumuz bu tepede sergilemiş. Osmanlı kaynaklarında ‘Yeşil Tepeler’ olarak geçen ve kuşatmanın kaderini belirleyen bu stratejik bölge; İsa Bey ve Kovanlık gibi en kritik tabyaların da kalbi konumunda.
Sayıca, silahça ve lojistik olarak kendisinden katbekat üstün olan Rus ve Rumen birleşik ordularına karşı Osman Paşa, Plevne’de tam 145 gün boyunca muazzam bir savunma destanı yazdı. Rusların düzenlediği üç büyük ve kanlı genel taarruz, Osmanlı askerinin sarsılmaz direnciyle püskürtülürken Rus ordusuna ağır zayiatlar verdirildi. Aylar süren kuşatmanın ardından şehirde yiyecek, ilaç ve mühimmat tükenince; Gazi Osman Paşa teslim bayrağını çekmek yerine askeriyle birlikte amansız bir yarma (huruç) harekatına girişti. Bu son huruçta yaralanarak esir düşse de gösterdiği kahramanlık öyle büyüktür ki; Rus Çarı II. Aleksandr ve Rus generalleri, onun askeri dehasına saygı duruşu olarak kılıcını iade ettiler ve ona bir esir gibi değil, bir kahraman gibi davrandılar.
93 Harbi sırasında Plevne, Rus ordusunun Balkan Dağları’nı aşıp İstanbul’a yürümesini aylarca geciktiren en kritik kilitti. Eğer bu amansız direniş olmasaydı, Osmanlı cephesi çok daha erken çökecek ve savaşın getirdiği yıkım belki de çok daha ağır olacaktı. Ne yazık ki Plevne’nin düşmesiyle birlikte İstanbul yolu Ruslara açıldı ve tarihimizin en acı sayfalarından biri olan kitlesel Balkan göçleri dalga dalga hız kazandı.
O dönem Türk askerine karşı savaşan Rus generali Mihail Skobelev’in anısına bugün ‘Skobelev Parkı‘ olarak adlandırılan bu tarihi tepe, bizim asıl ziyaret amacımıza ev sahipliği yapıyor. Plevne Savunması’nın o destansı ruhunu ve çetin mücadelesini yaşatan devasa Plevna Panorama Müzesi (Pleven Epopee 1877), tam olarak bu kanla sulanmış tepenin üzerinde yükseliyor.
Burası sıradan bir savaş müzesi değil; dünyadaki sayılı panoramik müzeden biri olarak kabul ediliyor. İçeriye girişler, yoğunluğu önlemek adına gruplar halinde ve sırayla yapılıyor. Sabahın erken saatlerinde gitmemize rağmen, bizden önce gelmiş bir okul dolusu öğrenci kapıda ziyaret sırasını bekliyordu. Biz de zaman kaybetmek yerine sıramızı beklerken, Skobelev Parkı’nın içindeki gerçek savaş alanları üzerinde küçük bir yürüyüşe çıktık; Panorama binasının yaklaşık 150 metre doğusunda yer alan Kardeşlik Mezarı ve Kemik Evi (Museum-Ossuary) adlı anıt yapıya kadar ilerledik.
Fransız bir peyzaj mimarı tarafından tasarlanan ve göz alabildiğine yeşillikler içine gizlenen bu açık hava müze-parkında yürürken, her adımda savaşın gerçek izlerine dokunuyorsunuz. Şehrin gürültüsünü arkanızda bırakıp, biraz içinize kapanarak ve dünyadan soyutlanarak yürüdüğünüzde; civardaki o asırlık ağaçların arasından yankılanan savaş toplarının uğultusunu, her iki taraftan askerlerin çığlıklarını hayalinizde duyabiliyorsunuz. Zaten parkın girişinden itibaren ana yürüyüş yolları boyunca sıralanmış çok sayıda top sizi karşılıyor. Bunlar birer reprodüksiyon değil; 93 Harbi’nde bizzat kullanılmış, barut kokmuş orijinal savaş topları…
Yaklaşık yarım saatlik bir bekleyişin ardından nihayet içeri kabul edildik ve bir rehber eşliğinde müzeyi adımlamaya başladık. Müze birkaç kattan oluşuyor; alt katlarda 93 Harbi’nden kalan gerçek askeri teçhizatlar, tüfekler ve o günleri tasvir eden yağlı boya tablolar sergileniyor.
Ancak müzenin asıl kalbi ve asıl hikayesi en üstteki panorama katında atıyor. Savaşın o karanlık, acımasız yüzü ile Plevne’de yazılan o destansı direniş burada öyle muazzam ve gerçekçi bir atmosferle sergilenmiş ki, salonu gezerken hepimizin nutku tutuldu, derinden etkilendik.
Plevne Panorama 1877 Müzesi gezimiz sonrası aracımıza binip Prohodna Mağarası’na doğru yola düştük. Plevne’den itibaren 1 saat kadar yolumuz olacak.
Bulgaristan’ın en büyüleyici ve gizemli doğa harikalarından biri olan Prohodna Mağarası, Sofya’ya yaklaşık 110 km mesafede yer alan efsanevi bir karstik tünel mağara. Mağara alanına varınca yine kısa bir mesafe de olsa yürüyüşle mağara girişine ulaşıyorsunuz.
Bulgarca “Prohodna” kelimesi “Geçit” veya “Giriş yapılabilir” anlamına geliyor. Burası kör bir mağara değil; bir ucundan girip diğer ucundan çıkabileceğiniz 262 metre uzunluğunda devasa bir doğal köprü gibi. Biz bu mesafeyi yürümedik ama yürüyüp diğer uçtan da çıkabilirsiniz.
Mağaranın iki girişinden biri olan “Büyük Giriş” tam 45 metre yüksekliğindedir ve bu özelliğiyle Bulgaristan’ın en yüksek mağara kemeridir. “Küçük Giriş” ise 35 metre yüksekliğindedir.
Mağarayı sıradan bir yeraltı oluşumundan ayırıp bir doğa tapınağına dönüştüren şey, tavanında yer alan iki devasa delik. Erozyon sonucunda neredeyse kusursuz bir simetriyle yan yana açılan bu iki doğal pencere, birebir insan gözü şeklinde. Yerel halk bu yüzden mağaraya “Tanrı’nın Gözleri” (Oknata) adını takmış.
Yukarıda paylaştığım fotoğraflardan da fark edeceğiniz üzere, mağaranın içine adım attığınız anda tavandaki devasa bir çift gözün sizi izlediği hissiyatına kapılıyorsunuz. İşin en dramatik yanı ise yağmurlu günlerde bu deliklerden sızan suların, kaya duvarlarındaki dikey hatlar boyunca aşağı süzülerek adeta ağlayan bir insan yüzü tasvirine dönüşmesi.
Prohodna Mağarası’nın o gerçeküstü atmosferinden sıyrılıp, adını dağların arasındaki devasa bir doğal kapıdan alan İvraca’ya doğru yola koyuluyoruz. Bulgarcada Vrata kelimesi “kapı” anlamına geliyor. Şehrin adı da eski Bulgarcada “küçük kapı” veya “dar geçit” anlamına gelen Vratitsa’dan türemiş, Osmanlı döneminde ise Türkçeleşerek İvraca halini almış.
VRATSA (HRİSTO BOTEV) MEYDANI
Yaklaşık 50.000 kişilik nüfusuyla İvraca, bölgenin en büyük ekonomik ve kültürel merkezi olma unvanını elinde bulunduruyor.
Şehri dünya çapında kültürel bir odak noktası yapan asıl yer, şüphesiz Vratsa Tarih Müzesi. Burada sergilenen ünlü Rogozen Hazinesi, Trak medeniyetine ait dünyadaki en büyük gümüş ve altın parça koleksiyonu olma özelliğini taşıyor. Ayrıca Mogilanska Mogila’da bulunan som altın Trak defne çelengi ve dizlikler de yine bu çatı altında. Aslına bakarsanız, bu şehre yolumuzu düşüren asıl motivasyonumuz bu müze; fakat gelmişken meydanın hemen yakınında yükselen ve Osmanlı döneminden günümüze başarıyla korunan Kurtpaşa (Kurtpashov) ve Meshchii savunma kulelerini de gözden kaçırmayacağız..
Meydana yakın bir noktada araçtan iniyoruz. Geniş bir alana yayılan Vratsa Meydanı; kamu binaları, müzesi, Hristo Botev Anıtı ve asırlık savunma kuleleriyle şehrin kalbinin attığı yer. Zaman kaybetmeden kendimizi hemen müzenin içine atıyoruz. Bize tahsis edilen rehberin eşliğinde, buradaki eşsiz tarih yolculuğumuza oda oda başlıyoruz.
Vratsa Bölgesel Tarih Müzesi, sadece bölgenin değil, tüm Bulgaristan’ın kültürel açıdan en zengin arkeoloji merkezlerinden biri olarak kabul ediliyor. Üç katlı bu devasa yapı; ana binası, depoları ve kendisine bağlı tarihi komplekslerle birlikte toplamda 120.000’den fazla taşınabilir kültürel varlığa ev sahipliği yapıyor.
Bu eserler, Taş Çağı’ndan başlayıp Antik Dönem, Orta Çağ, Osmanlı dönemi ve Bulgar Ulusal Uyanış dönemine kadar uzanan devasa bir tarihsel yelpazeyi kapsıyor. Müzenin asıl odak noktası olan ve en sıkı şekilde korunan özel hazine salonları da bu katta yer alıyor. Biz de merakımıza yenik düşüp diğer bölümleri hızlıca geziyor ve bir an önce bu üst kata çıkıyoruz.
Bulgaristan topraklarında bugüne kadar bulunmuş en büyük Trak definesi, 1999 yılında buraya özel olarak inşa edilen yüksek güvenlikli müstakil bir salonda korunuyor. Bir Trak kraliyet hanedanına ait olan; gümüş üzerine altın kaplama tam 165 parça antik ritüel kabı ve kadeh, bu salonda ziyaretçilerini büyüleyici bir tarih yolculuğuna çıkarıyor.
Müze o kadar zengin, orada o kadar çok kare yakalamışım ki yazıya koyacaklarımı seçmekte epey zorlandım; hepsi bana birbirinden güzel geliyor. Şunu rahatlıkla söyleyebilirim: Burada sergilenen Trak hazineleri, ihtişam ve zenginlik açısından başkentteki ünlü Sofya Arkeoloji Müzesi’ndeki koleksiyonları hiç aratmıyor.
Balkan Dağları’nın eteklerine kurulu olan İvraca, Osmanlı döneminden günümüze ulaşan ve hem savunma hem de yaşam alanı olarak kullanılan karakteristik kule evleriyle (kula) tanınıyor. 17. yüzyılın çalkantılı dönemlerinde yerel ayanlar ve feodal beyler tarafından inşa edilen bu yapılar, adeta küçük birer Orta Çağ kalesini andırıyor. Belediye binasının hemen yanında yükselen Meşçiler Kulesi (Meshchii Tower) ise günümüzde İvraca’nın en ikonik sembollerinden biri konumunda.
16 veya 17. yüzyılda inşa edildiği tahmin edilen bu kule, dönemin önde gelen aristokrat ailelerinden Meşçiler (Meshchii) tarafından hem korunaklı bir mesken hem de stratejik bir savunma noktası olarak kullanılmış. Yaklaşık 13,4 metre yüksekliğe sahip, düzgün taş işçiliğiyle örülmüş kare prizma biçimindeki bu yapı, 19. yüzyılın sonlarında eklenen bir mekanizmayla Saat Kulesi’ne dönüştürülüyor. Kulenin en üst katına baktığınızda ise kuşatmalarda düşmanın üzerine kızgın yağ veya kaynar su dökmek için kullanılan, konsollar üzerine oturtulmuş çıkmalar ve 12 adet mazgal deliği hemen dikkat çekiyor.
Hristo Botev Meydanı’nda, Vratsa Bölgesel Tarih Müzesi’nin hemen önünde yükselen Kurtpaşa Kulesi; Meşçiler Kulesi’ne kıyasla biraz daha küçük olsa da kale formunu çok daha belirgin şekilde koruyor. 17. yüzyılda Kurtpaşalar (Kurtpashovtsi) ailesi tarafından inşa ettirilen bu yapıyla ilgili yerel bir efsane var: Söylenene göre bu aile, Osmanlı idaresi altındayken İslamiyet’i kabul ederek bölgedeki topraklarını ve nüfuzunu korumayı başaran eski bir Orta Çağ Bulgar soylu hanedanına dayanıyor. Sadece 11 metre yüksekliğindeki bu kompakt “donjon” (iç kale) tarzı kulenin pencerelerinin neredeyse hiç olmaması, ona tam bir hisar görünümü kazandırıyor.
Her iki kule de alt katlarında penceresiz, kalın taş duvarlara sahipken; en üst katlarında dışa doğru taşan ahşap veya taş konsollu çıkmalar barındırıyor. Bu mimari, Osmanlı Balkanları’nda asayişin bozulduğu dönemlerde ayanların kendilerini korumak için geliştirdikleri tipik “tahkimatlı konut” (tower-house) geleneğinin günümüze ulaşan en güzel örnekleri arasında yer alıyor.
LARGO (BAĞIMSIZLIK) MEYDANI
İvraca gezimiz bitince iyice acıktığımızı hissediyoruz ancak burada daha fazla vakit kaybetmek niyetinde değiliz. Önümüzde Sofya’ya kadar yaklaşık iki saatlik bir yol var. Biz de açlığımızı Sofya’ya kadar yatıştırmak üzere ayaküstü atıştıracak bir şeyler bakındık ve gözümüze banitsa satan küçük bir dükkan çarptı. Gerçekten de iyi bir yerde yiyeceğiniz banitsalardan bir tanesi, size asla yetmiyor! Herhalde börekçinin tezgahındaki böreklerin çoğunu biz bitirmişizdir.
Kısacık börek molası sonrasında yollara düştük. Hedefimiz; güneş iyice batmadan Hristo Botev Bulvarı üzerinde yer alan otelimiz Central Hotel Sofia’ya varmak, odamıza yerleşip kendimizi hemen dışarı atmak… Böylece hem hızlıca bir akşam turu atıp şehre oryante olacağız hem de bu ışıklı başkente ilk günün ardından şöyle bir merhaba demiş olacağız.
Otelimiz merkeze çok yakın. Odalarımız belli olup bavullarımızı içeri atar atmaz, Sofya’daki bu ilk kısa keşif gezimize başladık. Esas kapsamlı Sofya turumuzu yarın sabahtan itibaren gerçekleştireceğiz. Otelden çıkıp Aleksander Stamboliyski Bulvarı boyunca yürüyünce, şehrin simgesi kabul edilen Sofya Anıtı’na (Saint Sofia Monument) ulaştık. Bu anıtın yükseldiği yer, ‘Largo’ olarak da bilinen Bağımsızlık Meydanı. Komünist dönemde tam da bu sütunun üzerinde dev bir Lenin heykeli bulunurken, 2000 yılında onun yerine siyah ve altın renklerin asaletini taşıyan bu heykel dikilmiş. Şehrin adını aldığı ‘bilgeliği’ sembolize eden bu kadın figürü; bir elinde bilgeliğin simgesi olan bir baykuş, diğer elinde ise başarıyı ve barışı müjdeleyen bir defne çelengi tutarken betimlenmiş.
Buradan sola dönüp cadde boyunca yürüyünce karşı tarafta Banyabaşı Cami görünüyor. Biz erkek grubu, alışveriş yapmak isteyen kadın grubundan ayrılarak karşı caddeden bu sefer geriye, heykele doğru yürüyüşe geçtik. Yarın zaten buraları ayrıntısıyla gezeceğimizden, şimdilik araç trafiğine kapalı olan Vitoşa Bulvarı‘na (Vitosha Boulevard) doğru yürüyüp iyi bir yerde bir şeyler içmek arzusundayız. Biz erkekler Bar88 Dinner adlı mekana oturduk; biralarımız ve ara sıcaklarımız eşliğinde Sofya’daki bu ilk ve son akşamımızın keyfini çıkardık. Kızlar ise alışveriş sonrası Opa! Greek Restaurant’ı tercih etmişler. İkisi de çok başarılı yerlerdi, kesinlikle tavsiye edilir.
Evet sevgili gezgin dostlarım; 10 gün önce Sofya’dan başlayan büyük Bulgaristan rotamızda dönüp dolaşıp yeniden başlangıç noktamıza ulaştık. Yarın tüm günümüzü Sofya’yı keşfetmeye ayıracağız ve bu güzel yolculuk nihayete ermiş olacak. Şimdilik ayaklarımızı uzatıp dinlenme vakti..
Bir gezgin için en büyük ödül, herkesin ‘Orada ne var ki?‘ diye baktığı topraklardaki saklı hazineleri bulmaktır. Bayram öncesi dostlarımla muhabbet ederken, “Eee, bayramda rota neresi?” sorularına “23 Mayıs – 3 Haziran 2026 tarihleri arasında11 günlüğüne Bulgaristan’a gidiyoruz” dediğimde yüzlerde beliren o tanıdık şaşkınlığı çok iyi hatırlıyorum. Bakışların söylediği çok netti: “Yahu, Bulgaristan için 11 gün çok değil mi?“
Oysa bir yılı bulan süredir Bulgaristan hakkında haritalar, gezi yazıları ve yerel kaynaklar arasında mekik dokuyan ben, bu ülke için 11 günün bile yetmeyeceğini, zamana karşı yarışan yoğun bir programımız olacağını gayet iyi biliyordum. Öyle ki; Burgaz’ı, Nesebar’ı, Varna’yı, yani ülkenin o çok bilinen sahil şeridini bile bu programa sığdıramayıp bir sonraki geziye feda etmek zorunda kalmıştım!
Çoğumuz için Bulgaristan; Sofya’nın kasvetli binalarından, Filibe’nin tanıdık sokaklarından veya kayak merkezlerinden ibarettir. Başından söylemek isterim ki; Rehberlerin ezbere bildiği, tur şirketlerinin dışına çıkmaya cesaret edemediği o klasik rotaları bir kenara bırakın. Bizim yaptığımız bu programı başka bir yerde bulamayacak, Filibe, Sofya, Burgaz ve Varna dışındaki saklı Bulgaristan hazinelerine uzanan bir rota göremeyeceksiniz. Bu yazı dizisinde sizi, Türkiye’de hiçbir acentenin kapısından geçmediği, tur otobüslerinin uğramadığı, tarih ve doğanın adeta kucaklaştığı bambaşka bir coğrafyayı keşfetmeye davet ediyorum.
Bulgaristan gezi yazılarımın sonuna geldiğimizde, o şaşkın bakışların yerini imrenmeye ve ‘Biz buraları nasıl kaçırmışız?’ hayıflanmalarına bırakacağına da çok eminim. Bu nedenle sizinle önce tüm gezi programımızı paylaşarak işe başlamalıyım.
Yolculuğumuz, uçakla Sofya’ya inerek başladı ve bize firmanın tahsis ettiği tur aracı ile en az 1700 km yol yaparak tam 11 gün sonra yine Sofya’dan İstanbul’a dönerek noktalandı. Yukarıda genel olarak gezi haritasını paylaştığım turumuzun, gün ve gün gezi programı ise aşağıdaki gibi gerçekleşti;
1. Gün İstanbul-Sofya (Varış ve tur başlangıcı)-Rila Manastırı-Melnik (261 km)
2. Gün Melnik- Rozhen Manastırı – Kovachevitsa – Bansko (147 km)
3. Gün Bansko – Dar Hat Treni / Avramovo – Velingrad – Filibe (Plovdiv) (159 km)
4. Gün Filibe (Şehir İçi Gezi)
5. Gün Filibe – Koprivshtitsa – Karlovo – Kızanlık (Kazanlak) (199 km)
6. Gün Kazanlık – Buzluca – Şipka – Bojentsi (Bozhentsi) – Dryanovo – Veliko Tırnovo (118 km)
7. Gün Veliko Tırnovo – Arbanasi – Madara Rider – Şumnu (Shoumen) (186 km)
8.Gün Şumnu – Razgard–Mumcular (Sveshtari) – Rusçuk (Ruse) (176 km)
9. Gün Rusçuk – Ivanovo – Krushuna Şelaleleri – Devetashka Mağarası – Lofça (Lovech) (162 km)
10. Gün Lofça – Plevne (Pleven) – Prohodna Mağarası – Vratsa – Sofya (275 km)
11. Gün Sofya (Şehir İçi Gezi)- İstanbul
Son yazılarımda geziyi beraber yaptığımız seyahat firmalarının isimlerini vermiyorum. Hatta eski yazılarımdaki firma isimlerini bile tek tek silmiştim. Bu bilgileri ticari bir algı yaratmamak adına, sadece özelden soran okuyucularımla paylaşıyordum. Ama bu sefer bir istisna yapacağım. Neden mi? Çünkü bugün kendi aracınızla değil de bizim gibi bir arkadaş grubuyla yola çıkmak isteseniz, Türkiye’de bu hazırladığımız programa cesaret edebilecek, bu rotaya yaklaşabilecek tek bir Türk seyahat acentesi bile bulamazsınız. Umarım yakın zamanda Türk firmaları da bu coğrafyanın potansiyelini fark eder ve rotalarını buraya kırarlar. Bu nedenle Bulgaristan gezisi yapmayı arzu eden gruplar olursa, en azından denenmiş ve güvenilir bir yerel firma ile geziyi organize edebilirler.
Gelelim bu zorlu lojistiği bizim için kusursuzlaştıran o isme… Bulgaristan’daki yol arkadaşımız Easy Bulgaria Travel ve firmanın harika sahibi sevgili Pavlina oldu. Kendisinden ve sunduğu hizmetten o kadar memnun kaldık ki, bu teşekkürü buraya yazmayı bir borç bildim. İsterseniz, İngilizce konuşana göre biraz daha fazla ücretli olmak üzere, Türkçe konuşan yerel bir rehber organizasyonu da yapabiliyorlar.
Seyahatin en lezzetli kısmına, yani gastronomiye gelirsek; Pavlina’nın yerel önerileriyle ve benim aylardır didik didik edip çıkardığım mekan listesi yan yana gelince, ortaya tam bir lezzet şöleni çıktı. Çoğuna sadece yerellerin gittiği o çok özel köşelerde, enfes Bulgar yemeklerini deneyimleme şansımız oldu.
Fiyatlar konusuna gelirsek… Bulgaristan, Euro para birimine geçişin ardından (geçen seneki ziyaretime kıyasla) gözle görülür bir pahalanma yaşamış. Ancak buna rağmen, özellikle yeme-içme anlamında bizim ülkemizle kıyaslandığında hala kesinlikle çok daha ekonomik bir rota.
Eğer aklınızda bir Bulgaristan seyahati varsa, ilk çözmeniz gereken düğüm doğru zamanlamadır. Kendi tecrübelerime dayanarak rahatlıkla söyleyebilirim ki; bizim tercih ettiğimiz Mayıs sonu – Haziran başı dönemi bu coğrafya için kelimenin tam anlamıyla biçilmiş kaftan. Doğanın deli gibi uyandığı, her yerin göz alıcı bir yeşile büründüğü ve sokakların buram buram çiçek koktuğu muazzam bir zamandan bahsediyorum. Sevgili eşim Naime ile artık bir gezi geleneği haline getirdiğimiz o rutini siz de ihmal etmeyin derim: Fotoğraf için en ideal ışığı ve huzurlu sakinliği sunan sabahın erken vakitlerini ve gün batımı şehir yürüyüşlerini yapmayı sakın unutmayın.
Bizim seyahatimizin bitişinden kısa bir süre sonra, ülkenin dünyaca ünlü ‘Gül Festivali‘ dönemi başlıyordu. Geçen yıl Bulgaristan’a tam da festival zamanı gitmiş ve o renkli coğrafyayı deneyimlemiştik. Ancak bu yıl bilerek ve isteyerek o dönemi seçmedik. Çünkü festival dönemi demek; özellikle Kazanlık civarında katlanan otel fiyatları, hınca hınç dolu sokaklar ve ciddi bir kalabalık demekti. Eğer amacınız sakin, tadını çıkararak ve daha ekonomik bir keşif yapmaksa, festivalin hemen öncesindeki o ‘sakin gücü’ yakalamak çok daha akıllıca bir strateji olacaktır.
Küçük bir seyahat tüyosu daha bırakayım: Eğer rotanızı Haziran sonuna doğru planlarsanız, bu kez Kazanlık civarında morun her tonuna şahit olacağınız enfes bir lavanta hasadı zamanına denk gelebilirsiniz. Özetle; Bulgaristan size her bahar ve yaz başında farklı bir görsel şölen vadediyor, yeter ki ne istediğinizi bilin ve planınızı ona göre yapın.
Balkanlar’ı gezerken coğrafyayı sadece gözünüzle değil, tarihin bıraktığı o görünmez tortularla da okursunuz. Bulgar halkında, özellikle yaşlı kuşakta ilk bakışta sezilen o sert ve soğuk mesafe, aslında bu toprakların hafıza sandığından kaynaklanıyor. Sınırın bu tarafında geçmişin yaraları hala taze… Orada temas ettiğiniz soydaşlarımızda Jivkov döneminin o asimilasyon travmalarını hissederken; müzelerdeki resmi anlatılarda ise adeta ezberletilmiş bir ‘Osmanlı zulmü’ vurgusuna çarpıyorsunuz.
Bir gezgin olarak gayem; geçmişi bugünün terazisinde yargılamak değil, sadece anlamak. Biliyorum ki her ulus, kendi kurucu mitini bir ‘öteki’ üzerinden yaratır. Nitekim 500 yıllık ortak geçmişin ardından bu topraklarda Osmanlı’ya ait pek çok eserin izinin silinmesi de tam olarak bu hafıza savaşının bir parçası.
Ancak tarih, tam da bu noktada, müze duvarlarının ötesinde çok büyük ironiler saklar. Örneğin; dün Bulgar ulusunu ‘Osmanlı’dan kurtaran kahraman’ olarak göklere çıkarılan Rusya Çarlığı, zaman çarkı döndükçe bu kez aynı halkın gözünde kurtulunması gereken baskıcı bir sömürgeciye dönüşüveriyor. Tarih işte böyle dinamik bir öğretmen; dünün kurtarıcısını, bugünün egemeni yapabiliyor. Biz misafirlere düşen, sınırın bu tarafındaki o karmaşık düğümü dışarıdan seyredip, heybemize dersler doldurarak yola devam etmek…
Bulgaristan’ın tarihi, coğrafyası ve genel seyahat ipuçlarına dair merak ettiğiniz tüm detayları daha önce kaleme almıştım; dilerseniz “Gezekalın” sayfalarından ulaşabilirsiniz.
Eh, hazırlıklar tamamsa; sınırın hemen ötesindeki o keşfedilmemiş cennete uzanmaya, ezberleri bozmaya ve saklı hazinelerin izini sürmeye başlıyoruz. Yolumuz uzun, keşfimiz bol olsun!
Bulgaristan, Güneydoğu Avrupa’da yer alan ve 110.994 km2 bir alanı ile yüzölçümü bakımından Avrupa’nın en büyük 16. ülkesi. Ülkenin nüfusu 6,5 milyon, başkenti ve en büyük şehri ise Sofya. Bulgaristan Cumhuriyeti üniter bir devlet ve toplam 265 belediyenin yer aldığı 28 idari bölgeye ayrılmış. Yasama organı 4 yıllığına seçilen 240 üyeli Parlamento. Parlamento, Cumhurbaşkanının hükümeti kurmakla görevlendirdiği Başbakana ve onun teklifiyle Bakanlar Kurulu üyelerine güvenoyu veya güvensizlik oyu vererek denetliyor. Yürütme, doğrudan seçimle işbaşına gelen Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Bakanlar Kurulu’ndan oluşuyor.
Bulgaristan Coğrafik Haritası
Bulgaristan İdari Haritası
Komünist rejimi terk etme sonrası bir dönem bocalasa da Bulgaristan’ın 2024 yılında kişi başına gayri safi milli hasıla (GSYH) değeri, ABD doları cinsinden 15 bin 463 olarak hesaplanmış. Ekonomik serbestlik endeksine göre Bulgaristan ekonomik büyüklük bakımından dünyada 177 ülke arasında 29. sıraya çıkmış. Ülkedeki en güçlü sektörler enerji, madencilik, metalurji, makine endüstrisi, tarım ve turizm.
DEMOGRAFİK YAPI
Yarım yüzyıllık komünist rejimin ardından sınırların açıldığı 1989 yılında, Bulgaristan nüfusu 9.009.018 olarak tespit edilmiş. Bulgaristan son 30 yıldır sürekli demografik düşüş içinde ve nüfusu 2 milyondan fazla azalmış. Ülke, hem AB’de hem de dünya çapında negatif büyüme açısından ilk sırada yer alıyor. İstatistiklere göre son on yıldır Bulgaristan’daki doğum oranı %22’den fazla düşmüş. Ancak demografi uzmanlarına göre, Bulgaristan’daki sorun düşük doğum oranından çok, yüksek ölüm oranı ve nüfusun dışarıya göç etmesi olarak tespit edilmiş. Nüfusun % 84,6’sı Bulgar, % 8,4’ü Türk, % 4,4’ü Roman ve % 1,3’ü ise diğer etnik gruplardan olarak tespit eilmiştir.
BULGARİSTAN COĞRAFYASI
Bulgaristan’ın yaklaşık üçte biri ormanlarla kaplı. Bulgaristan’ın kara alanının yaklaşık %35’i doğal koruma alanları olarak belirlenmiş. Bu alanlar ulusal parkları, doğa rezervlerini, korunan manzaraları ve çeşitli kategoriler altında korunan alanları içeriyor. Balkan Yarımadası’nın en yüksek zirvesi Musala Tepesi Bulgaristan’ın Rila Dağı’nda yer alıyor ve deniz seviyesinden 2925 metre yüksekliktedir.
Balkan Dağları 2025 / Bulgaristan Gezisi
BULGARİSTAN TARİHİ
Bulgaristan tarihi çok ilgimi çekiyor. Gerçekten de zengin ve büyüleyici bir tarihe sahip olan Bulgaristan, MS 681’de kurulan en eski Avrupa ülkelerinden birisidir. 1.300 yıldan uzun süredir bir ulus-devlet olarak sürekli varlığını sürdürmüş. Bunun en önemli göstergelerinden birisi Bulgaristan’ın, İtalya ve Yunanistan’dan sonra değerli arkeolojik anıt sayısı bakımından Avrupa’da üçüncü sırada yer alması.
Bugünkü Bulgar topraklarında çok eski zamanlardan beri yerleşim olmuş. Ama bu topraklardaki en önemli izler MÖ 6.-3. yüzyıl arasında hüküm süren Traklar‘a ait. Trak alfabesinin, Yunan alfabesinden türediği düşünülüyor. Bugün elimizde Trakların kendilerine ait yazılı metin olarak sadece 4 uzun metin mevcut ve bunlarda tam olarak çözülememiş. Bu nedenle bu ilginç halk hakkında tarihsel gerçekleri hep başta antik Yunan ve Roma tarihçileri olmak üzere diğer kaynaklardan öğrenmişiz.
Aleksandrova Trak Mezarı 2025 / Bulgaristan Gezisi
Traklar, MÖ 12. yüzyıldan MS 6. yüzyıla kadar Balkanlar’da izlerini bırakmış gizemli bir halk. Türkiye’de de bu halka ait arkeolojik buluntular mevcut. Traklar kabileler halinde yaşamışlar ve her kabilenin bir reisi varmış. Trakları tarihte bir araya getirme başarısını çok az Trak lideri başarabilmiş. Savaşçı bir halk olarak bilinen Traklar, atlı okçulukta oldukça ustaymışlar. Zengin kültürleri ve benzersiz yaşam tarzlarıyla tarihsel bir öneme sahipler. Trak mitolojisi doğa ve doğaüstü varlıklara odaklı olup Dionysos ve Sabazios gibi tanrılara inanıyorlarmış. Ölüm ve öbür dünya Trak mitolojisinde önemli bir yere sahip. Bunu gezdiğimiz Trak mezarlarında da gördük. Yeri gelince anlatacağım. Büyük İskender’in fetihleriyle asimile olmuşlar. Tarihsel kahraman Spartacus‘de bir Trakyalı kabul edilir ve bu topraklarda doğmuştur.
Aleksandrova Trak Mezar Odası Tavan Resimleri Detayı 2025 / Bulgaristan Gezisi
Bugünkü Bulgaristan toprakları Antik Traklar, Persler, Keltler ve Makedonlar arasında süregelen çatışmalara sahne olmuş. Bölgeye istikrar, MS 45 yılında Roma İmparatorluğu’nun burayı fethetmesiyle gelmiş. Ancak Roma İmparatorluğu’nun parçalanmasının ardından yeniden başlayan kabile istilaları, 6. yüzyıl civarında bölgeye Erken Slav topluluklarının yerleşmesine yol açmış. Bu kısmı biraz açmak, Proto (Ön) Bulgar kavramını anlatmak, Bulgar tarihini biraz daha iyi anlamamıza neden olacaktır.
Ön Bulgarlar veya Protobulgarlar, asıl kitlesini Ogur (Otuz-Ogur, On-Ogur) kitlelerinin oluşturduğu, 7. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyi ile daha sonra İdil Nehri ve Tuna nehri bölgelerinde de yaşamış, Türkçe konuşan, yarı göçebe Türk kökenli halka verilen isim. Bazı kaynaklarda Bulgarların, Türk menşeli bir kavim oldukları artık genel kabul gören bir gerçek olarak ifade ediliyor. Bunun en açık kanıtı olarak da arkeolojik kalıntılar, Proto-Bulgar dil kalıntıları ve İdil Bulgarları’na ait mezar taşlarındaki kitabeler gösteriliyor. Proto Bulgarlar, Avrasya bozkırlarının askeri unvanlarını, örgütlenmesini ve geleneklerini, pagan şamanizmini ve gök tanrısı Tangra’ya olan inancı korumuşlar.
Asen Kalesi 2025 / Bulgaristan Gezisi
Bulgarların çok eskiden nerede yaşadıkları hangi Türk kavmine mensup oldukları ve tarih sahnesine ne zaman çıktıkları, Azak Denizi çevresine ne zaman geldikleri ise kesin olarak tespit edilememiş. “Bulgar” sözcüğüne de V. yüzyılın son çeyreğine kadar kaynaklarda rastlanmamış. Bu kelimeye ilk defa Bizans kaynaklarında rastlanmış. 482 yılına ait bir metinde Bizans imparatoru Zenon’un Doğu Gotlarına karşı, askeri destek sağlamak için Karadeniz’in kuzey-batı kıyılarında oturan Bulgar topluluğuna başvurduğu yazılmış.
Nebettepe’de Trak, Bizans, Bulgar ve Osmanlı Kalıntıları 2025 / Bulgaristan Gezisi
‘‘Bulgar’’ kelimesinin, Türkçeden başka hiçbir dilde açıklaması da yapılmamış. Türkçede manası ise; “karışmak, karıştırılmak, karışmış” demek. Bu adı vermenin anlamı ise Göktürkler’in boyunduğu altında Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan ve çoğunluğunu Ön Bulgarlar’ın (Onogurların) oluşturduğu halkın, Sabirler, Hazarlar, Uzlar, Suvarlar gibi birçok diğer küçük Türk ve Hun topluluğunun parçaları ile bir araya gelip karışması ve 632-668 yılları arası Magna Bulgaria (Büyük Bulgarya) da denen Büyük Bulgar Hanlığı’nı kurmuş olmaları olduğu düşünülüyor. Kurucu olan Kobrat‘ın Mete Han’dan beri Hun hükümdarlarını yetiştiren “Tu-kı” Ailesinden geldiği, bu nedenle de Ön Bulgar hükümdarlarının Asya Hun hükümdarları ile aynı sülaleye bağlı oldukları savları da var. Önemli olan tarihsel gerçek Bulgarlar’ın 7. yüzyılda Pontus-Hazar bozkırında yarı yerleşik hale gelmiş olmaları. Kobrat Han ölünce oğullar arasında taht kavgaları başlamış. Bundan faydalanan Hazar Hanlığı, Proto Bulgarları 668 yılında yenmişler. Hanın bir oğlu Hazarların boyunduruğu altında yaşamayı tercih ederken diğer iki oğul aşağıdaki haritada görüldüğü gibi kendine bağlı halkları ile göç etmişler.
Proto Bulgarları Tarih İçinde Göç Hareketleri
Asparuh Han
681’de Asparuh Han ordusu ve Proto Bulgarlar halkın bir kısmı ile göç ederek, günümüzde Romanya ve Bulgaristan’daki Dobruca bölgesine karşılık gelen Küçük İskitya‘yı ele geçirmiş ve Tuna Bulgaristan‘ı ya da daha çok bilinen adı ile Birinci Bulgar İmparatorluğu‘nu kurmuş. Daha sonra bu alanda yerleşik Bizans nüfuslarıyla ve daha önceden gelmiş yerleşik Slav kabileleriyle birleşmişler ve sonunda Slavlaşmışlar. Bu tarihten sonra da modern Bulgarların atalarından biri olarak kabul ediliyorlar.
Geriye kalan Pontus Bulgarları ise 7. yüzyılda Volga Nehri’ne göç etmeye zorlanmışlar ve burada Volga Bulgaristan‘ını kurmuşlar. Modern Volga Tatarları, Başkurtlar ve Çuvaşlar, Volga Bulgarlarından geldiklerini iddia ediyorlar.
Birinci Bulgar İmparatorluğu, Balkanların büyük kısmına hükmetmiş ve Slav kültürlerini derinden etkileyerek Kiril alfabesinin geliştirilmesinde önemli rol oynamış. Birinci Bulgar İmparatorluğu, 11. yüzyılın başlarında Bizans imparatoru II. Basileios’un orduları tarafından yıkılmış.
II. Ivan Asen
1185’te başarılı bir Bulgar isyanıyla kurulan İkinci Bulgar İmparatorluğu, özellikle II. İvan Asen döneminde (1218-1241) en parlak dönemini yaşamış. İmparatorluk, uzun süren savaşlar ve iç çekişmelerin ardından zayıflamış ve 1396’da Osmanlı egemenliğine girerek yaklaşık beş asır sürecek bir döneme girmiş.
Osmanlı dönemi Bulgaristan tarihini daha sonraki Bulgaristan gezimiz sonrasında anlatmak uygun olacak diye düşünüyorum. Bir dahaki Bulgaristan gezimize 93 harbinin yaşandığı Rusçuk, Plevne gibi yerleri de katacağım. Oraya anlatacak birşeyler kalsa ve bu tarih kısmını daha da uzatmasak iyi olacak.
1878’de Osmanlıdan kurtulan ve özgürlüğüne kavuşan Bulgaristan, civar Balkan ülkeleri ile olan savaşlardan yenilgi ile çıkınca I. Dünya Savaşı’nda Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanlı ittifakı ile aynı cephede savaşa katılmış. II. Dünya Savaşı’na da Almanya saflarında katılan Bulgaristan böylece her iki dünya savaşından da yenilgiyle çıkmış.
I. Dünya Savaşında Bulgar Ordusu
Bulgarlar, II. Dünya Savaşı’nın ardından Balkanlar’da ilerleyen Sovyet ordusunun da yardımıyla Georgi Dimitrov önderliğinde sosyalist rejime geçmişler ve ülke, soğuk savaş yıllarında Varşova Paktı’nın üyesi olarak kalmış.
Sosyalist Bulgaristan Döneminden Buzluca Anıtı 2025 / Bulgaristan Gezisi
Doğu Bloku’nun çözülmesiyle 1990 yılında sosyalist rejim yıkıldı. Bulgaristan, sosyalist rejim dönemine ait çok sayıda eseri hala içinde baındırıyor. 2004 itibarı ile NATO üyesi olan Bulgaristan, 1 Ocak 2007’de de Avrupa Birliği’nin tam üyesi oldu.
BULGARİSTAN HAKKINDA BAŞKACA İLGİNÇ NOTLAR
Gayda (Bulgaristan’da ”gaida” olarak bilinir) geleneksel bir Bulgar enstrümanı.
Bulgaristan, Avrupa’da en fazla doğal mineral kaynağına sahip ikinci ülke (İlki Rusya). Ülke, her biri kendine özgü mineral bileşimi ve tedavi edici özellikleri olan 700’den fazla mineral kaynağına sahip. Bu mineral kaynakları, Velingrad, Sandanski ve Hisarya kasabalarını içeren ünlü Bulgar Spa Üçgeni de dahil olmak üzere çeşitli bölgelerde yer alıyor.
Bulgarlar “hayır” anlamında başlarını yukarıdan aşağıya, “evet” anlamında ise başlarını sağa sola sallıyorlar. Kutlanan “İsim Günleri” bazıları tarafından doğum günlerine göre daha da değerli olarak görülüyor.
MartenitsaBileklikler
Bulgarlar baharı Baba Marta ile karşılarlar. Her yıl 1 Mart’ta Bulgarlar, baharın başlangıcını ve sağlıklarını kutlamak için her arkadaşına bir Martenitsa (beyaz ve kırmızı bilezik) verirler. Martenitsa, bir leylek veya çiçek açan bir ağaç görene kadar bileklerde takılı kalır. Bununla ilgili olarak daha önce bir yazı yazmıştım (https://gezekalin.com/2017/03/08/cestita-baba-marta/).
Bulgaristan dünyanın en büyük şarap ihracatçısı ülkelerinden biridir. Şarap üretiminin Trak uygarlığı zamanlarına dayanan uzun bir geçmişi var. Ayin amaçlı Jülyen takvimini kullanan kiliseler, 14 Şubatı Bağcılar Günü-Trifon Zarezan günü olarak kutluyorlar. Yani 14 şubatta Bulgaristan’da insanlar şaraba olan sevgilerini kutluyorlar.
Çeşitli malzemelerle doldurulmuş ince yufka katmanlarından yapılan geleneksel bir Bulgar böreği olan Banitza meşhur yemeklerinden. En yaygın dolgu malzemesi çırpılmış yumurta ve “sirene” adı verilen Bulgar beyaz peynirinin karışımından oluşuyor.
Bulgaristan’ın ulusal içeceği bize uzak değil; Rakı (ayrıca rakia, rakiya veya rakija olarak da yazılır). Rakia, Bulgar toplumunda büyük kültürel ve sosyal öneme sahip geleneksel bir meyve brendisi. Genellikle üzüm, erik, kayısı veya diğer meyveler olmak üzere fermente edilmiş meyvelerin damıtılmasıyla yapılır.
Bulgaristan’da 10 adet UNESCO alanı bulunmaktadır. 7 adet kültürel alan (Rila Manastırı, Boyana Kilisesi, Nessebar Antik Kenti, Kazanlak Trak Mezarı, Madara Süvarisi ve İvanovo Kaya Oyma Kiliseleri) ve 3 adet doğal alan (Pirin Milli Parkı ve Srebarna Doğa Koruma Alanı ve Orta Balkan Milli Parkı).
“Üç Renkli” olarak da bilinen Bulgar bayrağının tasarımı, sanatçı ve devrimci Zachary Zograf‘a atfedilir. Bayrağın renkleri sembolik öneme sahiptir: Beyaz barışı, yeşil doğurganlığı ve umudu, kırmızı ise cesareti ve ulusun bağımsızlığı için dökülen kanı temsil eder.
