Bazı coğrafyalar harita üzerinde bir noktadan çok daha fazlasıdır; onlar, geçmişin bugünün içinde nefes almaya devam ettiği kadim birer zaman kapsülüdür. Uzun zamandır bu tanımı her sokağında, her çinisinde bulabileceğiniz bir ülkenin; Özbekistan gezisi yapmanın hayalini kuruyordum. Nihayet beklenen an geldi: 21 Nisan – 3 Mayıs 2026 tarihleri arasında Maveraünnehir’in kalbine doğru bir yolculuğa çıkıyoruz. Bu yazı, o efsanevi topraklara dair ilk adımlarımızın ve hazırlıklarımızın hikayesidir.
Türkiye çıkışlı standart turların çoğu genellikle Taşkent, Semerkant ve Buhara üçgenine odaklanır; ancak bizim ekiple yaptığımız geziler klasik rotaların biraz dışına taşmayı sever. İstanbul-Taşkent-İstanbul uçuşları dahil toplam 13 günlük bu programda, rotamıza sadece kadim şehirleri değil; Nukus, Muynak, Hive, Şehrisebz ve Tirmiz gibi daha az ayak basılan, saklı kalmış Özbekistan duraklarını da ekledik.
Bu kez bir ‘Gezekalın’ geleneğini bozuyor ve yolculuk heyecanını henüz yola çıkmadan, hazırlık aşamasındaki tüm detaylarıyla paylaşıyorum İlk olarak, bölgeyi gezerken bolca duyacağımız isimlerin ne anlama geldiğini ve tarihsel arka planını hatırlayarak konuya başlamakta fayda görüyorum.
KONU BAŞLIĞI OLARAK NEDEN MAVERAÜNNEHİR SEÇİLDİ?
Kelime anlamı ‘nehrin ötesi‘ olan Maveraünnehir; Orta Asya’da Ceyhun (Amuderya) ile Seyhun (Sirderya) nehirleri arasında kalan tarihi coğrafik bölgeyi ifade ediyor. Bugün Özbekistan’ın büyük bir kısmını, Güney Kazakistan’ı ve Türkmenistan’ın bir bölümünü kapsayan bu topraklar; tarih boyunca medeniyetlerin, ticaret yollarının ve ilmin kesişme noktası olmuştur. Gezeceğimiz bugünkü Özbekistan’ın neredeyse tamamı bu sınırlar içinde yer alıyor. Gezi yazımın başlığını da bu köklü geçmişe atıfta bulunmak amacıyla tercih ettim.
ÖZBEKİSTANI NE ZAMAN GEZELİM? ÖZBEKİSTAN COĞRAFYASININ ÖZELLİKLERİ NELERDİR? BU COĞRAFYA BİR GEZGİNE NELER SUNAR?
Özbekistan, sert karasal iklimi nedeniyle ziyaret zamanının iyi seçilmesi gereken bir ülkedir. Genel olarak ülkeyi gezmek için en ideal dönemler ilkbahar (Nisan-Mayıs) ve sonbahar (Eylül-Ekim) aylarıdır.
Tarih boyunca ‘Türkistan‘ olarak anılan Orta Asya; denize kıyısı olmayan, bozkırların ve yüksek dağların hüküm sürdüğü, stratejik öneme sahip devasa bir coğrafyadır. Bugün Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan ile birlikte Özbekistan da bu coğrafyanın kalbinde yer alıyor. Özbekistan’ın konumu nedeniyle onu dünyadaki pek çok ülkeden ayıran başka bir coğrafik özelliği daha var. Özbekistan “double-landlocked“, yani denize ulaşmak için en az iki ülkenin sınırından geçmek zorunda olacağınız dünyadaki iki ülkeden birisidir (diğeri Lihtenştayn).
Özbekistan’ın coğrafik olarak bu izole konumu bir zamanlar çok önemli olan bir ticaret yolu üzerindeki kadim dokusunu, bir “zaman kapsülü” gibi korumasını sağlamıştır. Okyanus etkilerinden uzak, bozkırın ortasındaki Semerkant, Buhara, Hive gibi vaha şehirler, deniz ticaretinin yükselişinden önceki dönemin görkemini günümüze taşımıştır. Bu noktada bir diğer temel kavramı, İpek Yolu‘nu da burada anmamız gerekir.
Sanılanın aksine İpek Yolu ismi antik çağlardan kalma değildir. Binlerce yıl boyunca bu rotaları kullananlar ona sadece ‘yol’ veya hedefteki şehre göre ‘Semerkant Yolu’ derlerdi. ‘İpek Yolu’ terimi ilk kez 1877 yılında Alman coğrafyacı Baron Ferdinand von Richthofen tarafından kullanılmıştır. Bu yol sadece kervanların geçtiği bir yol değil; antik dünyanın ‘yüksek hızlı internet hattı’ gibiydi. Çin’in kadim başkenti Chang’an’dan (bugünkü Xi’an) başlayıp Maveraünnehir’in vaha şehirlerinden geçerek İstanbul ve Roma’ya uzanan bu devasa köprü, sadece ipek ve baharat değil; kağıt, barut, matbaa ve pusula gibi dünyayı değiştiren icatları da taşıdı. Dinler, felsefeler ve diller bu güzergahta birbirine karıştılar. Bu nedenlerden dolayı Özbekistan ziyaretimizde, tarih içinde bu bölgede yaşamış olan kültürlerin ve dinlerin karışımlarının etkilerini de görmeyi bekliyoruz. Karakalpakistan’da İpek Yolu’nu koruyan heybetli Harezm kalelerini gezerken Zerdüştlüğün izlerini sürecek; Tirmiz’de Budist stupalarıyla karşılaşacak ve bu katmanların İslam sanatının zirvesi olan medreselerle nasıl bir harmoni oluşturduğuna tanıklık edeceğiz.
Eminim benim gibi diğer gezgin arkadaşlarım da Hive, Semerkant ve Buhara’nın tarih kokan atmosferini fotoğraflamak için sabırsızlanıyorlardır. Gökyüzünün en büyülü lacivert tonlarını sunduğu o kısa zaman dilimini —mavi saati— yakalayabilmek adına gün doğumu ve gün batımı vakitlerine göre ayarlamalar da yapmaya çalışacağız.
ÖZBEKİSTAN HAKKINDA KISA KISA: GİTMEDEN BİLMENİZ GEREKENLER
Özbekistan bayrağı: Mavisiyle Timur’un asaletini, beyazıyla barışı, yeşiliyle bereketi anlatırken; üzerindeki 12 yıldızla Uluğ Bey’in astronomi mirasına bir selam gönderiyor. Nüfus: Yaklaşık 37 milyon. (Orta Asya’nın en yüksek nüfusuna sahip ülkesidir ve nüfusu oldukça gençtir). Yüzölçümü: 448.978 km². (Karşılaştırmak gerekirse Türkiye’nin yaklaşık yarısından biraz büyüktür). Okuryazarlık Oranı: %99,9’un üzerindedir. Eğitim seviyesi, Sovyet döneminden kalma güçlü eğitim altyapısı sayesinde oldukça yüksektir. Kişi Başına Milli Gelir: Yaklaşık 2.800 – 3.000 dolar. Ekonomik Kaynaklar: Altın (dünyanın en büyük rezervlerinden birine sahip), doğalgaz, pamuk ve uranyum temel ihracat kalemleridir. Son yıllarda turizm ve sanayi yatırımları hızla artmaktadır. Özbekistan idari olarak 12 vilayet (eyalet), 1 özerk cumhuriyet (Karakalpakistan) ve 1 bağımsız şehir (Taşkent) statüsünde bir başkentten oluşur. Etnik Yapı: Özbekistan, demografik olarak homojen bir yapıya sahip görünse de önemli azınlıkları barındıran zengin bir mozaiktir. Özbekler: Yaklaşık %84, Tacikler: %5, Kazaklar: %2,5. Ruslar: %2, Karakalpaklar: %2 (Kendi özerk cumhuriyetlerinde yaşarlar). Kırgızlar ve Tatarlar: %1 civarı. Dini Yapı: İslam: %93-94 (Büyük çoğunluğu Sünni-Hanefi), Ortodoks Hristiyan: %3-4, geri kalan kısmı küçük topluluklar halinde Musevi, Katolik ve Budistlerden oluşur. Para Birimi: Özbek Somu (UZS). (Kur farkı nedeniyle yüksek rakamlı banknotlar taşımaya hazırlıklıyız. Nisan 2026 itibarıyla 1 USD yaklaşık 12.150 SOM). Özbekistan seyahatinde yanımızda Amerikan Doları bulundurmak daha fazla tavsiye ediliyor. Ancak paranın sorunsuz bozdurulması için mutlaka yeni para olmasına dikkat edeceğiz. Eski paraları bozmak istemediklerini vurgulayan yazılara rastladım.
ÖZBEKİSTAN’DA SOFRA ADABI VE YEMEK KÜLTÜRÜ
Özbekistan seyahatimizin sadece gözlerimize değil, damağımıza da hitap edecek bir gastronomi şöleni olacağını biliyoruz. Rotamızı çizerken, İpek Yolu’nun bu kadim duraklarında bizi bekleyen o meşhur sofraların hayalini kurmaktan kendimizi alamadık.
Özbek kültüründe ekmeğin (Nan) sadece bir gıda değil, bir saygı sembolü olduğunu şimdiden biliyorum. Örneğin Özbekler için ekmek kutsaldır; asla yere ters konulmaz ve bıçakla kesilmez, elle bölünür. Henüz tatmamış olsam ve sadece fotoğraflarını görsem de her şehrin kendine has motiflerle damgalanmış, fırından yeni çıkmış o meşhur tandır ekmeklerinin kokusunu şimdiden duyar gibiyim. Özellikle Semerkant’ın o dillere destan, bayatlamayan ağır ekmeklerini yerinde görmek ve o meşhur damgaların (nan-par) fotoğraflarını çekmek için sabırsızlanıyorum.
Deneyimleyip göreceğiz bakalım; “Gerçekten de her şehrin pilavı o kadar farklı mı?” Pilavın Semerkant’ta katmanlı sunumu, Taşkent’in o devasa düğün kazanlarındaki pilavlar, Buhara’nın bakır kazanlarda meyvelerle pişirilen zarif ‘Oshi Sofi’si! Farklı şehirlerde, farklı pişirme biçimleri ve sunumları ile pilavları karşılaştıracağız. Her öğle vaktinde farklı bir şehrin pilav kültürüne konuk olup, o meşhur “Plov Center”ların atmosferini solumayı büyük bir heyecanla bekliyoruz.
İpek Yolu’nun kalbinde olduğumuzu bize her lokmada hatırlatacak o efsanevi kebapların peşine düşeceğiz. Köz ateşinde pişen kuzu ve dana şaşlıkların, közlenmiş sebzeler ve keskin sirkeli soğanlarla buluştuğu o anı fotoğraflamak ve deneyimlemek için geri sayımdayız. Sadece etler değil; tandırdan yeni çıkmış dumanı üstünde somsalar, hamur işinin en zarif hali olan buharda mantılar ve Orta Asya’nın imzası olan el açması lagman. Bu seyahat, bizim için bir lezzet avcılığına dönüşecek gibi görünüyor.
ÖZBEKİSTAN TUR PROGRAMIMIZ
Son olarak sizlerle gezi programımızı da paylaşayım;
- GÜN : ISTANBUL -TAŞKENT UÇUŞ-TAŞKENT VARIŞ VE TAŞKENT GEZİ
- GÜN : TAŞKENT GEZİ
- GÜN: TAŞKENT-NUKUS (UÇUŞ) / MUYNAK GEZİ
- GÜN: NUKUS-(HAREZM KALELERİ GEZİ-HİVE
- GÜN : HİVE GEZİ
- GÜN : HİVE / URGENÇ DEN UÇUŞ BUHARA-BUHARA GEZİ
- GÜN : BUHARA GEZİ
- GÜN :BUHARA GEZİ-HIZLI TREN/SEMERKANT
- GÜN :SEMERKANT GEZİ
- GÜN :SEMERKANT GEZİ
- GÜN :SEMERKANT-ŞEHRİSEBZ (GEZİ)-TİRMİZ
- GÜN :TİRMİZ GEZİ-TAŞKENT UÇUŞ
- GÜN :TAŞKENT-İSTANBUL UÇUŞ
Gezi öncesi yazılarımdan birisini Özbekistan tarihine ve bir diğerini ise yörenin İslami din alimlerine ve tarikatlarına ayırdım. O yazılara kadar GEZEKALIN.
Dr Ümit Kuru
11.04.2026
GEZEKALIN 